प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
वायू आणि प्राण
वायुर्वाव संवर्गो यदा वा अग्निरुद्वायति वायुमेवाप्येति यदा सूर्योऽस्तमेति वायुमेवाप्येति यदा चन्द्रोऽस्तमेति वायुमेवाप्येति ॥ १ ॥ यदाप उच्छुष्यन्ति वायुमेवापियन्ति वायुर्ह्येवैतान्सर्वान्संवृङ्क्त इत्यधिदैवतम् ॥ २ ॥ अथाध्यात्मं प्राणो वाव संवर्गः स यदा स्वपिति प्राणमेव वागप्येति प्राणं चक्षुः प्राणं श्रोत्रं प्राणं मनः प्राणो ह्येवैतान्सर्वान्संवृङ्क्त इति ॥ ३ ॥ तौ वा एतौ द्वौ संवर्गौ वायुरेव देवेषु प्राणः प्राणेषु ॥ ४ ॥ अथ ह शौनकं च कापेयमभिप्रतारिणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी बिभिक्षे तस्मा उ ह न ददतुः ॥ ५ ॥ स होवाच महात्मनश्चतुरो देव एकः कः स जगार भुवनस्य गोपास्तं कापेय नाभिपश्यन्ति मर्त्या अभिप्रतारिन्बहुधा वसन्तं यस्मै वा एतदन्नं तस्मा एतन्न दत्तमिति ॥ ६ ॥ तदु ह शौनकः कापेयः प्रतिमन्वानः प्रत्येयायात्मा देवानां जनिता प्रजानां हिरण्यदंष्ट्रो बभसोऽनसूरिर्महान्तमस्य महिमानमाहुरनद्यमानो यदनन्नमत्तीति वै वयं ब्रह्मचारिन्नेदमुपास्महे दत्तास्मै भिक्षामिति ॥ ७ ॥ तस्म उ ह ददुस्ते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतं तस्मात्सर्वासु दिक्ष्वन्नमेव दश कृतं सैषा विराडन्नादी तयेदं सर्वं दृष्टं सर्वमस्येदं दृष्टं भवत्यन्नादो भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥
रैक्वांनी राजाला संवर्ग शिकवला: सारे काही आपल्यात ओढून घेणारी शक्ती. बाहेर ती वायू आहे. विझणारा अग्नी, मावळणारा सूर्य, मावळणारा चंद्र, आटणारे पाणी: हे सारे वायूतच जाते. आपल्या आत ती प्राण आहे. झोपेत वाणी, डोळा, कान आणि मन सारे प्राणात विरून जातात. म्हणून संवर्ग दोन: निसर्गाच्या शक्तींमध्ये वायू, आणि शरीराच्या शक्तींमध्ये प्राण. त्यांचा गौरव करणारी एक कथा आहे. शौनक कापेय आणि अभिप्रतारी काक्षसेनी जेवायला बसले होते, आणि वाढपी त्यांना वाढत होते. तेवढ्यात एका तरुण ब्रह्मचाऱ्याने भिक्षा मागितली. त्यांनी त्याला काही दिले नाही. तेव्हा त्याने एक कोडे घातले. “एका देवाने चार महान देवतांना गिळले आहे. कोण तो, जगाचा रक्षक? हे कापेय, मर्त्य माणसे त्याला पाहत नाहीत, तरी तो अनेक रूपांत राहतो, हे अभिप्रतारी. ज्याचे हे अन्न आहे, त्यालाच ते दिले गेले नाही.” उत्तर आहे संवर्ग: वायू किंवा प्राण, दोघेही चौघांना गिळणारे. शंकराचार्यांना “कोण” (क) या शब्दात प्रजापतीचे, प्रजांच्या स्वामीचे, नाव ऐकू येते. शौनकांनी विचार केला आणि ते त्याच्याकडे गेले. “तो देवांचा आत्मा आहे, त्यांचे खरे स्वरूप, आणि सर्व प्राण्यांचा जनक. सोन्याच्या, कधी न तुटणाऱ्या दातांनी तो खातो, आणि तो खरा ज्ञानी आहे. त्याची महती मोठी आहे, असे म्हणतात. स्वतः कुणाचे अन्न न होता, तो अन्न नसलेलेही खातो,” म्हणजे अग्नी, वाणी आणि इतर शक्ती. “ब्रह्मचारी, आम्ही याचीच उपासना करतो. याला भिक्षा द्या.” मग त्यांनी त्याला जेवू घातले. आता हिशेब, एकेक पायरीने. वायू आणि त्याचे चार मिळून पाच; प्राण आणि त्याचे चार मिळून आणखी पाच: एकूण दहा. चार, तीन, दोन आणि एक यांची बेरीजही दहा. म्हणून दहा म्हणजे कृत, सारे जिंकणारे दान. दहा म्हणजे विराटही: दहा अक्षरांचा एक छंद, ज्याला वेद अन्न म्हणतो. म्हणून दहा हे अन्न आहे, आणि कृत म्हणून अन्न खाणाराही. त्यात दाही दिशांचे सारे जग दिसते. हे जो जाणतो, त्याला सारे जग दिसते, आणि तो अन्न भोगणारा होतो. रैक्वांना हेच ज्ञान होते, आणि म्हणूनच सारे शुभ त्यांच्याकडे वाहत येई.