प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
सर्व पुण्याच्या पलीकडे: ॐ
त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽध्ययनं दानमिति प्रथमस्तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलवासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मानमाचार्यकुलेऽवसादयन्सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रह्मसंस्थोऽमृतत्वमेति ॥ १ ॥ प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रयी विद्या सम्प्रास्रवत्तामभ्यतपत्तस्या अभितप्ताया एतान्यक्षराणि सम्प्रास्र्वन्त भूर्भुवः स्वरिति ॥ २ ॥ तान्यभ्यतपत्तेभ्योऽभितप्तेभ्य ॐकारः सम्प्रास्रवत्तद्यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि संतृण्णान्येवमोंकारेण सर्वा वाक्संतृण्णोंकार एवेदं सर्वमोंकार एवेदं सर्वम् ॥ ३ ॥
इथे अध्यायाला वळण मिळते. धर्माच्या, म्हणजे पवित्र कर्तव्याच्या, तीन शाखा आहेत. पहिली गृहस्थाची: यज्ञ, वेदाध्ययन आणि दान. दुसरी केवळ तपाची, जसे दीर्घ उपवास. तिसरी ब्रह्मचाऱ्याची: जो आयुष्यभर गुरूच्या घरी राहतो आणि तिथेच स्वतःला झिजवतो. या सगळ्यांना पुण्याची जगे मिळतात. पण जो ब्रह्मात, सर्व गोष्टींमागच्या एकमेव सत्यात, दृढ स्थिर झाला आहे, तोच अमृतत्व मिळवतो. शंकराचार्यांच्या मते हा शेवटचा म्हणजे सर्व कर्तव्ये मागे सोडून गेलेला, गावोगाव फिरणारा संन्यासी. ते म्हणतात, हा भाग ॐची स्तुती करतो. सामे आणि यज्ञ पुण्याची जगे मिळवून देतात, आणि अशी जगे कधी ना कधी संपतात. ॐ हा ब्रह्म दाखवणारा ध्वनी आहे, त्याचे प्रतीक. या ॐच्या द्वारे मनात धरलेले ब्रह्मच माणसाला मृत्यूतून कायमचे सोडवते. त्यांचा दृष्टांत असा: लहान धन्याची चाकरी केली तर अन्न-वस्त्र मिळते; राजाची सेवा केली तर राज्यात वाटा मिळतो. ॐला हे का शक्य आहे, ते एक सृष्टिकथा सांगते. प्रजापतीने जगांचे सार शोधत त्यांच्यावर तप केले, आणि त्यांच्यातून तीन वेद पाझरले. त्याने वेदांवर तप केले, आणि त्यांच्यातून तीन पवित्र शब्द पाझरले: भूः, भुवः, स्वः, म्हणजे पृथ्वी, अंतरिक्ष, आकाश. त्याने त्यांच्यावर तप केले, आणि त्यांच्यातून ॐ पाझरला, सर्व सारांचे सार. पानाचा प्रत्येक भाग जसा देठाने धरून ठेवलेला असतो, तशी सारी वाणी ॐने धरून ठेवलेली आहे. ॐच हे सर्व आहे. ॐच हे सर्व आहे.