प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
हृदयाची पाच दारे
तस्य ह वा एतस्य हृदयस्य पञ्च देवसुषयः स योऽस्य प्राङ्सुषिः स प्राणस्तच्चक्षुः स आदित्यस्तदेतत्तेजोऽन्नाद्यमित्युपासीत तेजस्व्यन्नादो भवति य एवं वेद ॥ १ ॥ अथ योऽस्य दक्षिणः सुषिः स व्यानस्तच्छ्रोत्रं स चन्द्रमास्तदेतच्छ्रीश्च यशश्चेत्युपासीत श्रीमान्यशस्वी भवति य एवं वेद ॥ २ ॥ अथ योऽस्य प्रत्यङ्सुषिः सोऽपानः सा वाक्सोऽग्निस्तदेतद्ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यमित्युपासीत ब्रह्मवर्चस्यन्नादो भवति य एवं वेद ॥ ३ ॥ अथ योऽस्योदङ्सुषिः स समानस्तन्मनः स पर्जन्यस्तदेतत्कीर्तिश्च व्युष्टिश्चेत्युपासीत कीर्तिमान्व्युष्टिमान्भवति य एवं वेद ॥ ४ ॥ अथ योऽस्योर्ध्वः सुषिः स उदानः स वायुः स आकाशस्तदेतदोजश्च महश्चेत्युपासीतौजस्वी महस्वान्भवति य एवं वेद ॥ ५ ॥ ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपाः स य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेदास्य कुले वीरो जायते प्रतिपद्यते स्वर्गं लोकं य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान्स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेद ॥ ६ ॥ अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेषु सर्वतः पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तः पुरुषे ज्योतिः ॥ ७ ॥ तस्यैषा दृष्टिर्यत्रितदस्मिञ्छरीरे संस्पर्शेनोष्णिमानं विजानाति तस्यैषा श्रुतिर्यत्रैतत्कर्णावपिगृह्य निनदमिव नदथुरिवाग्नेरिव ज्वलत उपशृणोति तदेतद्दृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीत चक्षुष्यः श्रुतो भवति य एवं वेद य एवं वेद ॥ ८ ॥
हृदयातले ब्रह्म कसे गाठायचे? हृदय म्हणजे पाच दारांचा एक महाल, आणि प्रत्येक दारावर एक देव पहारा देतो, अशी कल्पना इथे आहे. प्राण पाच प्रकारे काम करतो. प्रत्येक प्रकार एका दारातून जातो, आणि त्याच्याबरोबर एक इंद्रिय आणि जगातली एक शक्ती असते. एखाद्या दाराची दोन चांगल्या गोष्टी म्हणून उपासना केली, तर त्या आपल्याला मिळतात. पूर्वेचे दार प्राण, बाहेर जाणारा आणि आत येणारा श्वास. त्याचे इंद्रिय डोळा, आणि शक्ती सूर्य. त्याची तेज आणि अन्न म्हणून उपासना करा, म्हणजे दोन्ही मिळतात. दक्षिणेला व्यान, शरीरभर पसरणारा प्राण; त्याच्याबरोबर कान आणि चंद्र: समृद्धी आणि कीर्ती. पश्चिमेला अपान, खाली आणि बाहेर जाणारा प्राण; त्याच्याबरोबर वाणी आणि अग्नी: ब्रह्मतेज, म्हणजे वेदाध्ययनाने येणारे तेज, आणि अन्न. उत्तरेला समान, अन्न शरीरभर वाटणारा प्राण; त्याच्याबरोबर मन आणि पर्जन्य, पावसाच्या ढगाचा देव: कीर्ती आणि सौंदर्य. वर उदान, वर चढणारा प्राण; त्याच्याबरोबर वायू आणि आकाश: बळ आणि थोरवी. हे पाच म्हणजे ब्रह्मतत्त्वाचे स्वतःचे पहारेकरी, स्वर्गाचे द्वारपाल. शंकराचार्य म्हणतात, इंद्रिये बाहेर वळलेली असली की हृदयातल्या ब्रह्मतत्त्वाकडची वाट अडवतात. राजाच्या पहारेकऱ्यांना आपलेसे करतात, तसे त्यांना आपलेसे करा. हे जो जाणतो, त्याच्या कुळात वीर जन्मतो, आणि तो स्वर्गाला पोहोचतो. आणि आकाशापलीकडे, सर्वांच्या वर, सर्वोच्च जगांत जो प्रकाश झळाळतो, तोच प्रकाश माणसाच्या आत आहे. जिवंत शरीराच्या उबेत तो जाणवतो; धूर जशी अग्नीची खूण, तशी ही ऊब त्याची खूण. तो ऐकूही येतो: कान बंद करा, म्हणजे धगधगत्या आगीसारखा घुमणारा, गर्जणारा आवाज येतो. हा प्रकाश असा जाणवणारा आणि ऐकू येणारा मानून जो त्याची उपासना करतो, तो देखणा होतो, आणि त्याची कीर्ती दूरवर पसरते.