प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
आपल्याच सृष्टीत शिरलेले सत्
तेषां खल्वेषां भूतानां त्रीण्येव बीजानि भवन्त्याण्डजं जीवजमुद्भिज्जमिति ॥ १ ॥ सेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति ॥ २ ॥ तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणीति सेयं देवतेमास्तिस्रो देवता अनेनैव जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत् ॥ ३ ॥ तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकामकरोद्यथा तु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवतास्त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तन्मे विजानीहीति ॥ ४ ॥
“सगळे जीव केवळ तीन प्रकारच्या बीजांतून येतात: अंड्यातून जन्मणारे (अंडज), जिवंत जन्मणारे (जीवज) आणि जमीन फोडून उगवणारे (उद्भिज्ज).” म्हणजे पक्षी आणि साप, पशू आणि माणसे, आणि वनस्पती. मूळ ग्रंथ सत्ला आणि या तीन तत्त्वांना “देवता” म्हणतो: पूजनीय शक्ती. आता सत्ने पुढचा संकल्प केला: “जीवात्म्याच्या रूपाने मी या तीन देवतांत, तेज, पाणी आणि अन्न यांत, प्रवेश करावा. प्रत्येक वस्तूला तिचे नाम आणि रूप द्यावे, आणि तिघांपैकी प्रत्येकाला तिहेरी करावे.” त्याप्रमाणे ते जीवात्म्याच्या रूपाने त्यांच्यात शिरले. त्याने प्रत्येक वस्तूला नाम आणि रूप दिले, आणि प्रत्येक तत्त्व तिहेरी केले. “सौम्या, तिघांपैकी प्रत्येक तिहेरी कसे होते, ते माझ्याकडून समजून घे.” “नाम आणि रूप” हा उपनिषदांचा शब्दप्रयोग आहे. एक वस्तू दुसरीहून वेगळी ठरते ती यामुळेच: तिला हाक मारायला एक शब्द, आणि डोळ्यांना दिसणारा एक आकार. “तिहेरी” (त्रिवृत्) म्हणजे प्रत्येक तत्त्वात बाकीची दोन मिसळलेली असतात, मोठा वाटा मात्र त्याचा स्वतःचा. म्हणून आपल्याला भेटणारी प्रत्येक वस्तू तिन्हींची बनलेली असते. जीव म्हणजे प्रत्येक देहात जगणारे सत्. शंकराचार्य त्याची तुलना पाण्यात पडलेल्या सूर्याच्या प्रतिबिंबाशी करतात. पाणी गढूळ झाले तरी सूर्य मळत नाही; तशीच देहाची सुखदुःखे सत्ला शिवत नाहीत.