प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
अनेक झाडांचा एक मध
यथा सोम्य मधु मधुकृतो निस्तिष्ठन्ति नानात्ययानां वृक्षाणांरसान्समवहारमेकतांरसं गमयन्ति ॥ १ ॥ ते यथा तत्र न विवेकं लभन्तेऽमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्म्यमुष्याहं वृक्षस्य रसोऽस्मीत्येवमेव खलु सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सति सम्पद्य न विदुः सति सम्पद्यामह इति ॥ २ ॥ त इह व्यघ्रो वा सिंहो वा वृको वा वराहो वा कीटो वा पतङ्गो वा दंशो वा मशको वा यद्यद्भवन्ति तदाभवन्ति ॥ ३ ॥ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ४ ॥
प्रत्येक “आणखी समजावून सांगावे” मागे शंकराचार्यांना एक शंका ऐकू येते. इथली शंका अशी: आपण रोज रात्री सत्मध्ये जातो, तर ते आपल्याला कळत का नाही? म्हणून वडिलांनी मधमाश्यांचे उदाहरण घेतले. “सौम्या, मधमाश्या निरनिराळ्या झाडांचे रस गोळा करतात, आणि त्यांचे एक सार करतात, तेव्हा मध तयार होतो. त्या मधात कोणत्याही रसाला ‘मी या झाडाचा रस’ आणि ‘मी त्या झाडाचा रस’ हा भेद ओळखता येत नाही.” शंकराचार्य आंबा आणि फणस यांची नावे घेतात. “तसेच, सौम्या, सगळे प्राणी सत्मध्ये विलीन होतात, पण आपण सत्मध्ये विलीन झालो आहोत, हे त्यांना कळत नाही. इथे ते जे होते, वाघ, सिंह, लांडगा, रानडुक्कर, किडा, पतंग, चिलट किंवा डास, तेच ते पुन्हा होतात.” विलीन होऊनही ते पूर्वीसारखेच परत कसे येतात? शंकराचार्य समजावतात: झोपेत, मरणात किंवा प्रलयात ते नकळत विलीन होतात, म्हणून परत येताना आपली पूर्वकर्मे आणि संस्कार घेऊनच येतात. असंख्य युगे लोटली तरी ही कर्मे आणि संस्कार नष्ट होत नाहीत. मधाचे एक सार सर्वांच्या एकाच आत्म्याकडे, त्या सत्याकडे, बोट दाखवते. “ते तूच आहेस, श्वेतकेतू.” “भगवन्, मला आणखी समजावून सांगावे.” “ठीक आहे, सौम्या.”