प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
गानातले अक्षर
ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत । ओमिति ह्युद्गायति तस्योपव्याख्यानम् ॥ १ ॥ एषां भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या अपो रसः । अपामोषधयो रस ओषधीनां पुरुषो रसः पुरुषस्य वाग्रसो वाच ऋग्रस ऋचः साम रसः साम्न उद्गीथो रसः ॥ २ ॥ स एष रसानांरसतमः परमः परार्ध्योऽष्टमो यदुद्गीथः ॥ ३ ॥ कतमा कतमर्क्कतमत्कतमत्साम कतमः कतम उद्गीथ इति विमृष्टं भवति ॥ ४ ॥ वागेवर्क्प्राणः सामोमित्येतदक्षरमुद्गीथः । तद्वा एतन्मिथुनं यद्वाक्च प्राणश्चर्क्च साम च ॥ ५ ॥ तदेतन्मिथुनमोमित्येतस्मिन्नक्षरे संसृज्यते यदा वै मिथुनौ समागच्छत आपयतो वै तावन्योन्यस्य कामम् ॥ ६ ॥ आपयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ ७ ॥ तद्वा एतदनुज्ञाक्षरं यद्धि किंचानुजानात्योमित्येव तदाहैषो एव समृद्धिर्यदनुज्ञा समर्धयिता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्ते ॥ ८ ॥ तेनेयं त्रयीविद्या वर्तते ओमित्याश्रावयत्योमिति शंसत्योमित्युद्गायत्येतस्यैवाक्षरस्यापचित्यै महिम्ना रसेन ॥ ९ ॥ तेनोभौ कुरुतो यश्चैतदेवं वेद यश्च न वेद । नाना तु विद्या चाविद्या च यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीति खल्वेतस्यैवाक्षरस्योपव्याख्यानं भवति ॥ १० ॥
छांदोग्य उपनिषद म्हणजे “छंदोगांची”, सामगान करणाऱ्यांची शिकवण. ते सामवेदाचे आहे. चार प्राचीन वेदांपैकी सामवेदात यज्ञात गायची गाणी आहेत. मोठ्या यज्ञांत होता नावाचा पुरोहित ऋग्वेदातली सूक्ते म्हणत असे, अध्वर्यू प्रत्यक्ष विधी करत असे, आणि उद्गाता उद्गीथ गात असे. उद्गीथ म्हणजे प्रत्येक सामगानाचा उंच स्वरात गायचा मुख्य भाग. हा अध्याय विचारतो: उद्गाता खरे तर गातो तरी काय? पहिले उत्तर असे: ॐ हाच उद्गीथ, असे मनात धरून त्याची उपासना करावी, कारण प्रत्येक उद्गीथाची सुरुवात ॐने होते. ॐच का? एक शिडी हे दाखवते. तिची प्रत्येक पायरी खालच्या पायरीचे सार आहे. सर्व प्राण्यांचे सार पृथ्वी; मग पाणी, वनस्पती, माणूस, वाणी, ऋचा आणि साम. शेवटी आठवे आणि सर्वांत वरचे येते ते उद्गीथ, सगळ्या सारांतले सर्वांत सूक्ष्म सार. म्हणजे ॐ हे सर्वांचे सार. साम म्हणजे चालीवर बसवलेल्या ऋग्वेदातल्या ऋचा. म्हणून वाणी ही ऋचा, आणि प्राण हे साम: वाणी शब्द देते, प्राण आवाज देतो, आणि हे दोघे ॐमध्ये एकत्र येतात. जोडी एकत्र आली की दोघेही एकमेकांची इच्छा पूर्ण करतात. ॐचा अर्थ “हो” असाही आहे, आणि “हो” म्हटले की इच्छा पूर्ण होते. जो ॐची अशी उपासना करतो, तोही इच्छा पूर्ण करणारा होतो. तिन्ही वेदांचा सगळा विधी ॐवरच चालतो. ॐच्या सन्मानार्थ तिन्ही पुरोहित त्यानेच सुरुवात करतात: अध्वर्यू आवाहन करतो, होता सूक्त म्हणतो, उद्गाता गातो. जाणणारा आणि न जाणणारा, दोघेही हा विधी सारखाच करतात. तरी दोघांत फरक आहे: ज्ञानाने, श्रद्धेने आणि आतला अर्थ जाणून केलेले कर्म अधिक फलदायी ठरते. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य, ज्यांचा अर्थ इथे घेतला आहे, एक उदाहरण देतात. एक व्यापारी आणि एक शिकारी, दोघे माणिक विकायला जातात; त्याची खरी किंमत जाणणाऱ्याला जास्त मिळते.