प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
पाण्यातले मीठ
लवणमेतदुदकेऽवधायाथ मा प्रातरुपसीदथा इति स ह तथा चकार तं होवाच यद्दोषा लवणमुदकेऽवाधा अङ्ग तदाहरेति तद्धावमृश्य न विवेद ॥ १ ॥ यथा विलीनमेवाङ्गास्यान्तादाचामेति कथमिति लवणमिति मध्यादाचामेति कथमिति लवणमित्यन्तादाचामेति कथमिति लवणमित्यभिप्रास्यैतदथ मोपसीदथा इति तद्ध तथा चकार तच्छश्वत्संवर्तते तं होवाचात्र वाव किल तत्सोम्य न निभालयसेऽत्रैव किलेति ॥ २ ॥ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥
मग मिठाची पाळी आली. “हे मीठ पाण्यात टाक, आणि सकाळी माझ्याकडे ये.” श्वेतकेतूने तसे केले. वडील म्हणाले, “काल रात्री पाण्यात टाकलेले मीठ घेऊन ये.” त्याने चाचपून पाहिले, पण ते सापडले नाही; ते विरघळून गेले होते. “वरून एक घोट घे. कसे लागते?” “खारट.” “मधून घे. कसे लागते?” “खारट.” “तळातून घे. कसे लागते?” “खारट.” “ते फेकून दे आणि माझ्याकडे ये.” त्याने तसे केले, आणि तो म्हणाला, “ते आहेच, सगळ्या पाण्यात.” वडील म्हणाले, “तसेच सौम्या, इथे देहात तुला सत् दिसत नाही, पण ते इथेच आहे.” डोळ्यांना आणि हाताला मीठ सापडले नाही, पण जिभेला ते सगळीकडे सापडले. शंकराचार्य समजावतात, तसेच सत्सुद्धा इंद्रियांखेरीज दुसऱ्या एखाद्या साधनाने जाणता येते. मीठ जसे पाण्यात भरून असते, तसे ते सूक्ष्म सार जगात आत्मा म्हणून भरून आहे; तेच सत्य. “ते तूच आहेस, श्वेतकेतू.” “भगवन्, मला आणखी समजावून सांगावे.” मग ते साधन कोणते? “ठीक आहे, सौम्या.”