प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
हे सारे ब्रह्मच
सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत । अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिंल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति स क्रतुं कुर्वीत ॥ १ ॥ मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः सत्यसंकल्प आकाशात्मा सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यत्तोऽवाक्यनादरः ॥ २ ॥ एष म आत्मान्तर्हृदयेऽणीयान्व्रीहेर्वा यवाद्वा सर्षपाद्वा श्यामाकाद्वा श्यामाकतण्डुलाद्वैष म आत्मान्तर्हृदये ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षाज्ज्यायान्दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यः ॥ ३ ॥ सर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसः सर्वमिदमभ्यात्तोऽवाक्यनादर एष म आत्मान्तर्हृदय एतद्ब्रह्मैतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मीति यस्य स्यादद्धा न विचिकित्सास्तीति ह स्माह शाण्डिल्यः शाण्डिल्यः ॥ ४ ॥
आता अध्यायाचा गाभा येतो: शांडिल्य ऋषींच्या नावाने ओळखली जाणारी शिकवण. ती एका प्रसिद्ध वाक्याने सुरू होते: हे सारे ब्रह्मच आहे. आपण जे जे पाहतो, ते सगळे तेच एक सत्य आहे. याचे कारण एक खास घडवलेला शब्द सांगतो: तज्जलान्. सगळे त्याच्यातून जन्मते (ज), त्याच्यातच विरून जाते (ल), आणि त्याच्यातच श्वास घेते, जगते (अन्). समुद्रातली लाट आठवा: ती समुद्रातच उठते, हलते आणि विरते. शांत मनाने त्याची अशी उपासना करावी. उपासना का करायची? कारण माणूस त्याच्या निश्चयाने (क्रतू) घडलेला असतो. तो जे मनाशी पक्के खरे मानतो, तसाच तो असतो. या जन्मात त्याचा निश्चय जसा असतो, तसाच तो इथून गेल्यावर होतो. म्हणून, शांडिल्य सांगतात, आत्म्याविषयी निश्चय करा. मनात धरायचे ते असे. हा आत्मा मनोमय, म्हणजे मनाचा बनलेला आहे; प्राण हे त्याचे शरीर, आणि प्रकाश हे त्याचे रूप. तो जे संकल्प करतो, ते खरे होते. त्याचे अस्तित्व आकाशासारखे: सर्वत्र, आणि कशानेही न शिवलेले. सर्व कर्मे, सर्व इच्छा, सर्व गंध आणि सर्व रस त्याचेच. तो सारे जग व्यापून आहे, तरी त्याला बोलायची गरज नाही. त्याला काहीच त्रास देत नाही, कारण प्रत्येक इच्छा आधीच त्याची आहे. शंकराचार्य याला सगुण ब्रह्म मानतात: उपासनेत ज्याचे ध्यान केले जाते, तो ईश्वर. आणि तो अतिसूक्ष्मही आहे आणि अतिविशालही. हृदयातला हा माझा आत्मा तांदळाच्या किंवा जवाच्या दाण्याहून, मोहरीहून, सावाच्या दाण्याहून, त्या दाण्याच्या गाभ्याहूनही लहान आहे. तोच पृथ्वीहून, अंतरिक्षाहून, स्वर्गाहून, या सर्व जगांहूनही मोठा आहे. “हृदयातला हा माझा आत्मा ब्रह्म आहे. हे आयुष्य सोडल्यावर मी त्यात विलीन होईन.” हे ज्याच्या मनात निःसंशय ठसते, तो तिथे पोहोचतो. असे शांडिल्य म्हणाले, असे शांडिल्य म्हणाले.