प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
गर्विष्ठ मुलाला पाच प्रश्न
श्वेतकेतुर्हारुणेयः पञ्चालानां समितिमेयाय तं ह प्रवाहणो जैवलिरुवाच कुमारानु त्वाशिषत्पितेत्यनु हि भगव इति ॥ १ ॥ वेत्थ यदितोऽधि प्रजाः प्रयन्तीति न भगव इति वेत्थ यथा पुनरावर्तन्त३ इति न भगव इति वेत्थ पथोर्देवयानस्य पितृयाणस्य च व्यावर्तना३ इति न भगव इति ॥ २ ॥ वेत्थ यथासौ लोको न सम्पूर्यत३ इति न भगव इति वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति नैव भगव इति ॥ ३ ॥ अथानु किमनुशिष्ठोऽवोचथा यो हीमानि न विद्यात्कथं सोऽनुशिष्टो ब्रुवीतेति स हायस्तः पितुरर्धमेयाय तं होवाचाननुशिष्य वाव किल मा भगवानब्रवीदनु त्वाशिषमिति ॥ ४ ॥ पञ्च मा राजन्यबन्धुः प्रश्नानप्राक्षीत्तेषां नैकंचनाशकं विवक्तुमिति स होवाच यथा मा त्वं तदैतानवदो यथाहमेषां नैकंचन वेद यद्यहमिमानवेदिष्यं कथं ते नावक्ष्यमिति ॥ ५ ॥ स ह गौतमो राज्ञोऽर्धमेयाय तस्मै ह प्राप्तायार्हां चकार स ह प्रातः सभाग उदेयाय तं होवाच मानुषस्य भगवन्गौतम वित्तस्य वरं वृणीथा इति स होवाच तवैव राजन्मानुषं वित्तं यामेव कुमारस्यान्ते वाचमभाषथास्तामेव मे ब्रूहीति स ह कृच्छ्री बभूव ॥ ६ ॥ तं ह चिरं वसेत्याज्ञापयांचकार तं होवाच यथा मा त्वं गौतमावदो यथेयं न प्राक्त्वत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान्गच्छति तस्मादु सर्वेषु लोकेषु क्षत्रस्यैव प्रशासनमभूदिति तस्मै होवाच ॥ ७ ॥
आता एक कथा. तिचे पाच प्रश्न आहेत, आणि त्यांचे उत्तर एकच: स्वर्गापासून गर्भापर्यंत जाणारी पाच अग्नींची एक साखळी. उद्दालक आरुणींचा मुलगा श्वेतकेतू पांचालांच्या सभेत आला. पांचाल हे उत्तर भारतातले एक लोक. त्यांचे राजे प्रवाहण जैवली, पहिल्या अध्यायात भेटलेले, पवित्र सामगायनाचे जाणकार. त्यांनी त्याला विचारले, “कुमारा, तुझ्या वडिलांनी तुला शिकवले आहे का?” “होय, भगवन्.” “मेल्यावर प्राणी इथून कुठे जातात, ठाऊक आहे?” “नाही, भगवन्.” “ते परत कसे येतात, ठाऊक आहे?” “नाही, भगवन्.” “देवांचा मार्ग आणि पितरांचा मार्ग, या दोन वाटा कुठे फुटतात, ठाऊक आहे?” “नाही, भगवन्.” “पलीकडचे जग कधीच भरत का नाही, ठाऊक आहे?” “नाही, भगवन्.” “पाचव्या आहुतीला पाण्याला ‘पुरुष’ असे नाव कसे मिळते, ठाऊक आहे?” “नाही, भगवन्, अजिबात नाही.” पहिली वाट पुढे ब्रह्मपदापर्यंत, जगामागच्या एकमेव सत्यापर्यंत, नेते; दुसरी पुन्हा जन्माकडे परत आणते, हे त्या मुलाला पुढे कळणार होते. “मग शिकलो आहे, असे तू का म्हणालास? या गोष्टी ज्याला ठाऊक नाहीत, तो स्वतःला शिकलेला कसा म्हणवतो?” दुखावलेला मुलगा वडिलांकडे गेला. “बाबा, आपण मला शिकवले असे म्हणाला होतात, पण शिकवले नव्हतेच! त्या राजन्यबंधूने मला पाच प्रश्न विचारले, आणि मला एकाचेही उत्तर देता आले नाही.” राजांसाठी त्याने वापरलेला हा शब्द तुच्छतेचा आहे: शंकराचार्यांच्या मते त्याचा अर्थ, ज्याचे नातलग राजघराण्यातले, पण स्वतःचे आचरण हीन, असा नावापुरता राजपुत्र. वडील म्हणाले, “त्यांतला एकही प्रश्न मलाच ठाऊक नाही. ठाऊक असता, तर मी तुला सांगितला नसता का?” मग वडील, ज्यांचे कुळनाव गौतम, राजांकडे गेले. राजांनी त्यांचा आदराने सत्कार केला. दुसऱ्या दिवशी सकाळी सभेत राजे म्हणाले, “आदरणीय गौतम, मानवी धनाचा एखादा वर मागा.” “राजन्, आपले मानवी धन आपल्यापाशीच राहू द्या. आपण माझ्या मुलाला जे बोललात, ते मला सांगा.” राजे पेचात पडले. शंकराचार्य समजावतात, ब्राह्मणाला, म्हणजे पुरोहित वर्णातल्या माणसाला, नकार देता येत नव्हता, आणि तरी ही विद्या रीतसरच द्यायची होती. “आपण बराच काळ इथे राहावे,” ते म्हणाले, आणि मग: “आपल्या आधी ही विद्या कधीच ब्राह्मणांकडे गेली नाही. म्हणून सर्व जगांत शासन केवळ क्षत्रियांकडे, योद्ध्यांच्या वर्णाकडे, राहिले.” शंकराचार्यांना इथे क्षमायाचना ऐकू येते. ते “शासन” याचा अर्थ ही विद्या शिकवण्याचा अधिकार असा घेतात, जो आतापर्यंत फक्त क्षत्रियांकडे होता. मग राजांनी त्यांना शिकवले.