प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
अग्नीतून पुन्हा अग्नीत
इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति स उल्बावृतो गर्भो दश वा नव वा मासानन्तः शयित्वा यावद्वाथ जायते ॥ १ ॥ स जातो यावदायुषं जीवति तं प्रेतं दिष्टमितोऽग्नय एव हरन्ति यत एवेतो यतः संभूतो भवति ॥ २ ॥
“पाचव्या आहुतीला पाण्याला ‘पुरुष’ हे नाव असे मिळते. पातळ आवरणात गुंडाळलेले ते बाळ दहा महिने, किंवा नऊ, किंवा जितका काळ लागेल तितका, आत राहते, आणि मग जन्माला येते. जन्मल्यानंतर माणूस आपले आयुष्य जगतो. मरून आपल्या नेमलेल्या गतीला गेल्यावर लोक त्याला इथून अग्नीकडे नेतात: ज्या अग्नीतून तो आला, ज्यातून तो उत्पन्न झाला, त्याच अग्नीकडे.” शंकराचार्य म्हणतात, गर्भाच्या अंधारातले हे महिने सांगितले आहेत ते आपल्याला पुनर्जन्माचा कंटाळा यावा म्हणून. त्यांच्या चित्रात जीवन रहाटगाडग्यासारखे फिरत राहते, आणि कर्म, म्हणजे पूर्वी केलेल्या कृत्यांचा साठा, पुरेल तितकेच टिकते. पाच अग्नींनी या पुरुषाला जगात आणले, आणि चितेचा अग्नी त्याला परत घेतो. तिथून तो कुठे जातो, हे राजांचे पुढचे उत्तर.