प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
उषस्ती आणि उष्टे उडीद
मटचीहतेषु कुरुष्वाटिक्या सह जाययोषस्तिर्ह चाक्रायण इभ्यग्रामे प्रद्राणक उवास ॥ १ ॥ स हेभ्यं कुल्माषान्खादन्तं बिभिक्षे तं होवाच । नेतोऽन्ये विद्यन्ते यच्च ये म इम उपनिहिता इति ॥ २ ॥ एतेषां मे देहीति होवाच तानस्मै प्रददौ हन्तानुपानमित्युच्छिष्टं वै मे पीतंस्यादिति होवाच ॥ ३ ॥ न स्विदेतेऽप्युच्छिष्टा इति न वा अजीविष्यमिमानखादन्निति होवाच कामो म उदपानमिति ॥ ४ ॥ स ह खादित्वातिशेषाञ्जायाया आजहार साग्र एव सुभिक्षा बभूव तान्प्रतिगृह्य निदधौ ॥ ५ ॥ स ह प्रातः संजिहान उवाच यद्बतान्नस्य लभेमहि लभेमहि धनमात्रांराजासौ यक्ष्यते स मा सर्वैरार्त्विज्यैर्वृणीतेति ॥ ६ ॥ तं जायोवाच हन्त पत इम एव कुल्माषा इति तान्खादित्वामुं यज्ञं विततमेयाय ॥ ७ ॥ तत्रोद्गातॄनास्तावे स्तोष्यमाणानुपोपविवेश स ह प्रस्तोतारमुवाच ॥ ८ ॥ प्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥ ९ ॥ एवमेवोद्गातारमुवाचोद्गातर्या देवतोद्गीथमन्वायत्ता तां चेदविद्वानुद्गास्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ॥ १० ॥ एवमेव प्रतिहर्तारमुवाच प्रतिहर्तर्या देवता प्रतिहारमन्वायत्ता तां चेदविद्वान्प्रतिहरिष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ते ह समारतास्तूष्णीमासांचक्रिरे ॥ ११ ॥
अर्थ न जाणता पुरोहित गान करतात तेव्हा काय होते, ते पुढची कथा दाखवते. गारपिटीने कुरुदेशातली पिके उद्ध्वस्त झाली होती; हा प्रदेश म्हणजे आजच्या दिल्लीचा परिसर. उषस्ती चाक्रायण नावाचे एक विद्वान ब्राह्मण एका श्रीमंत माणसाच्या गावात अगदी कंगाल अवस्थेत राहत होते. त्यांची पत्नी अजून कोवळी मुलगी होती. एक माणूस जाडेभरडे उडीद खात होता; त्याच्याकडे उषस्तींनी अन्न मागितले. “माझ्या ताटात एवढेच आहेत.” “त्यातलेच थोडे द्या.” त्याने दिले, आणि पाणीही पुढे केले. “ते घेतले तर तुमचे उष्टे पाणी प्यायल्यासारखे होईल,” उषस्ती म्हणाले. “मग हे उडीदही उष्टेच नाहीत का?” “ते खाल्ले नसते तर मी जगलो नसतो. पाणी मात्र मला कुठेही मिळेल.” दुसऱ्याच्या तोंडाला लागलेले अन्न ब्राह्मणाला वर्ज्य होते. जीव वाचवण्यापुरताच त्यांनी तो नियम वाकवला. उरलेले उडीद ते घरी घेऊन गेले. पण पत्नीला आधीच इतरांकडून अन्न मिळाले होते, म्हणून तिने ते नंतरसाठी ठेवून दिले. दुसऱ्या दिवशी सकाळी ते म्हणाले, “थोडे अन्न मिळाले असते, तर मला थोडेफार धन कमावता आले असते. राजा यज्ञ करतो आहे; कदाचित तो सगळ्या पुरोहितपदांसाठी माझी निवड करील.” पत्नी म्हणाली, “हे घ्या तुमचे उडीद.” ते खाऊन ते यज्ञाला गेले. तिथे गायनाची वाटणी झालेली होती. उद्गात्याला दोन सहायक होते: प्रस्तोता सामाचा आरंभ, म्हणजे प्रस्ताव, गात असे, आणि प्रतिहर्ता त्याला दिलेला प्रतिसाद, म्हणजे प्रतिहार. उषस्ती त्यांच्याजवळ जाऊन बसले. “प्रस्तोत्या, प्रस्तावाची देवता न जाणता तू प्रस्ताव गाशील, तर तुझे मस्तक गळून पडेल.” बाकीच्या दोघांनाही त्यांनी असाच इशारा दिला. ते गायचे थांबले आणि गप्प बसून राहिले.