प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
मन दोघांना धरून ठेवते
मनो वाव वाचो भूयो यथा वै द्वे वामलके द्वे वा कोले द्वौ वाक्षौ मुष्टिरनुभवत्येवं वाचं च नाम च मनोऽनुभवति स यदा मनसा मनस्यति मन्त्रानधीयीयेत्यथाधीते कर्माणि कुर्वीयेत्यथ कुरुते पुत्रांश्च पशूंश्चेच्छेयेत्यथेच्छत इमं च लोकममुं चेच्छेयेत्यथेच्छते मनो ह्यात्मा मनो हि लोको मनो हि ब्रह्म मन उपास्स्वेति ॥ १ ॥ स यो मनो ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्मनसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो मनो ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो मनसो भूय इति मनसो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥
“मन वाणीपेक्षा मोठे आहे. मिटलेली मूठ जशी दोन आवळे, दोन बोरे किंवा दोन बेहडे धरून ठेवते, तसे मन वाणी आणि नाम या दोघांनाही धरून ठेवते.” मन म्हणजे आतले इंद्रिय: आपण काही बोलण्याआधी किंवा करण्याआधी हेतू मनातच उभा राहतो. “माणसाच्या मनात आले, ‘मंत्र शिकावेत,’ की तो ते शिकतो; ‘यज्ञकर्मे करावीत,’ की तो ती करतो. ‘मुलगे आणि गुरे मिळावीत,’ असे मनात आले की तो त्यांच्या मागे लागतो. ‘हे जग आणि पुढचे जग जिंकावे,’ असे मनात आले की तो त्यांच्या मागे लागतो. मनच आत्मा, मनच जग, मनच ब्रह्म. मनाची उपासना कर.” मनाशिवाय कुणी काही करत नाही, काही भोगत नाही, आणि कुठलेही जग मिळवत नाही; म्हणून मनाला आत्मा आणि जग म्हटले आहे. “जो मनाची ब्रह्म म्हणून उपासना करतो, तो मन जिथवर जाऊ शकते तिथवर मोकळेपणाने जाऊ शकतो.” “भगवन्, मनापेक्षा मोठे काही आहे का?” “आहे.” “तर ते आपण मला सांगावे.”