प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
संध्याकाळचा हंस
हंसस्ते पादं वक्तेति स ह श्वोभूते गा अभिप्रस्थापयांचकार ता यत्राभि सायं बभूवुस्तत्राग्निमुपसमाधाय गा उपरुध्य समिधमाधाय पश्चादग्नेः प्राङुपोपविवेश ॥ १ ॥ तंहंस उपनिपत्याभ्युवाद सत्यकाम३ इति भगव इति ह प्रतिशुश्राव ॥ २ ॥ ब्रह्मणः सोम्य ते पादं ब्रवाणीति ब्रवीतु मे भगवानिति तस्मै होवाचाग्निः कला सूर्यः कला चन्द्रः कला विद्युत्कलैष वै सोम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो ज्योतिष्मान्नाम ॥ ३ ॥ स य एतमेवं विद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते ज्योतिष्मानस्मिंल्लोके भवति ज्योतिष्मतो ह लोकाञ्जयति य एतमेवं विद्वांश्चतुष्कलं पादं ब्रह्मणो ज्योतिष्मानित्युपास्ते ॥ ४ ॥
“पुढचा पाद तुला हंस सांगेल,” अग्नी म्हणाला. पुन्हा दिवसभर सत्यकाम कळप हाकत राहिला. संध्याकाळी पुन्हा त्याने मुक्काम केला, अग्नी चेतवला आणि पूर्वेकडे तोंड करून बसला. एक हंस उडत त्याच्यापाशी उतरला. “सत्यकामा!” “जी, भगवन्?” “सौम्या, मी तुला ब्रह्मतत्त्वाचा एक पाद सांगतो.” “भगवन्, सांगावे.” “अग्नी एक भाग, सूर्य एक भाग, चंद्र एक भाग, वीज एक भाग. चार भागांच्या या पादाचे नाव ज्योतिष्मान, ज्योतींनी उजळलेला. जो त्याची ज्योतिष्मान म्हणून उपासना करतो, तो या जगात प्रकाशाने उजळतो, आणि तो जिंकतो ती जगे प्रकाशाने भरलेली असतात.” हा पाद संपूर्ण प्रकाशाचा आहे, म्हणून शंकराचार्य हंस म्हणजे सूर्य मानतात: शुभ्र, आणि आकाशातून उडत जाणारा.