प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
सगळे उलगडणारी एक शिकवण
॥ इति पञ्चमोऽध्यायः ॥ ॥ षष्ठोऽध्यायः ॥ श्वेतकेतुर्हारुणेय आस तं ह पितोवाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्यं न वै सोम्यास्मत्कुलीनोऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति ॥ १ ॥ स ह द्वादशवर्ष उपेत्य चतुर्विंशतिवर्षः सर्वान्वेदानधीत्य महामना अनूचानमानी स्तब्ध एयाय तंह पितोवाच ॥ २ ॥ श्वेतकेतो यन्नु सोम्येदं महामना अनूचानमानी स्तब्धोऽस्युत तमादेशमप्राक्ष्यः येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति ॥ ३ ॥ यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ॥ ४ ॥ यथा सोम्यैकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं लोहमित्येव सत्यम् ॥ ५ ॥ यथा सोम्यिकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं कृष्णायसमित्येव सत्यमेवंसोम्य स आदेशो भवतीति ॥ ६ ॥ न वै नूनं भगवन्तस्त एतदवेदिषुर्यद्ध्येतदवेदिष्यन्कथं मे नावक्ष्यन्निति भगवांस्त्वेव मे तद्ब्रवीत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ७ ॥
श्वेतकेतू हा एका नामवंत गुरूंचा मुलगा. वडिलांनी त्याला शिकायला दूर पाठवले. “जा, गुरूंच्या घरी ब्रह्मचारी म्हणून राहा,” ते म्हणाले. “आपल्या कुळात कुणी न शिकता नुसता जन्माने ब्राह्मण म्हणून राहत नाही.” ब्राह्मण कुळात जन्मलेल्याने वेद शिकून ते नाव सार्थ करावे, अशी तेव्हा अपेक्षा असे. म्हणून बाराव्या वर्षी श्वेतकेतू गुरूंच्या घरी राहायला गेला, आणि चोविसाव्या वर्षी घरी परतला. सगळे वेद तो शिकला होता. पण तो गर्वाने फुगून गेला होता: आपण मोठे विद्वान आहोत अशी त्याची खात्री होती, आणि त्याची मान ताठ झाली होती. वडील म्हणाले, “श्वेतकेतू, तुला एवढा गर्व आहे, आपल्या विद्वत्तेची एवढी खात्री आहे. पण जिच्यामुळे न ऐकलेले ऐकलेले होते, ज्याचा विचार केला नाही त्याचा विचार होतो, आणि न जाणलेले जाणलेले होते, ती शिकवण तू गुरूंना विचारलीस का?” “भगवन्, अशी शिकवण असू तरी कशी शकते?” “सौम्या, मातीचा एक गोळा जाणलास, की मातीचे बनलेले सगळे जाणले जाते. घडा हा केवळ आकाराचा बदल: एक नाव, त्याला हाक मारण्यापुरते. खरे पाहता तो मातीच. धातूचा एक गोळा जाणलास, की त्या धातूचे बनलेले सगळे जाणले जाते. लोखंडाची एक नखणी जाणलीस, की लोखंडाचे बनलेले सगळे जाणले जाते. प्रत्येक बदल म्हणजे केवळ नाव; सत्य तो धातू, सत्य ते लोखंड. अशी ती शिकवण.” आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य, ज्यांचा अर्थ इथे घेतला आहे, तो गोळा सोन्याचा मानतात: प्रत्येक कडे, मुकुट आणि बाजूबंद ज्यापासून घडतो, ते सोने. नखणी म्हणजे लोखंडाचा एक गोळा, असे ते म्हणतात. मुद्दा एवढाच: घडा मातीवेगळा काहीच नाही. छांदोग्याचा हा सर्वांत प्रसिद्ध अध्याय याच मुद्द्यावर उभा आहे. “माझ्या पूज्य गुरूंना हे नक्कीच ठाऊक नसावे,” तो तरुण म्हणाला. “नाहीतर त्यांनी मला ते का सांगितले नसते? भगवन्, आपणच मला ते शिकवावे.” शंकराचार्य सांगतात, आपल्याला पुन्हा गुरूंकडे पाठवतील या भीतीने त्याने गुरूंवर दोष ठेवला. “ठीक आहे, सौम्या,” वडील म्हणाले. हे वडील म्हणजे ऋषी उद्दालक आरुणी. मूळ ग्रंथ मुलाला अरुणाचा नातू म्हणतो.