प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
लाल, पांढरा आणि काळा
यदग्ने रोहितंरूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादग्नेरग्नित्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् ॥ १ ॥ यदादित्यस्य रोहितंरूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागादादित्यादादित्यत्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् ॥ २ ॥ यच्छन्द्रमसो रोहितंरूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाच्चन्द्राच्चन्द्रत्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् ॥ ३ ॥ यद्विद्युतो रोहितंरूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुक्लं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यापागाद्विद्युतो विद्युत्त्वं वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम् ॥ ४ ॥ एतद्ध स्म वै तद्विद्वांस आहुः पूर्वे महाशाला महाश्रोत्रिया न नोऽद्य कश्चनाश्रुतममतमविज्ञातमुदाहरिष्यतीति ह्येभ्यो विदांचक्रुः ॥ ५ ॥ यदु रोहितमिवाभूदिति तेजसस्तद्रूपमिति तद्विदांचक्रुर्यदु शुक्लमिवाभूदित्यपांरूपमिति तद्विदांचक्रुर्यदु कृष्णमिवाभूदित्यन्नस्य रूपमिति तद्विदांचक्रुः ॥ ६ ॥ यद्वविज्ञातमिवाभूदित्येतासामेव देवतानांसमास इति तद्विदांचक्रुर्यथा तु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तन्मे विजानीहीति ॥ ७ ॥
वडिलांनी ही तीन तत्त्वे अग्नीत दाखवली. तेज लाल रंगात दिसते, पाणी पांढऱ्या, आणि अन्न, म्हणजे पृथ्वी, काळ्या. प्रत्येकाचा हाच रंग तेव्हा सर्वांना ठाऊक होता, असे शंकराचार्य सांगतात. “अग्नीतला लाल रंग हे तेजाचे रूप; पांढरा, पाण्याचे; काळा, अन्नाचे. अशा रीतीने अग्नीचे अग्नीपण नाहीसे झाले. अग्नी हा केवळ एक बदल, एक नाव; सत्य म्हणजे ही तीन रूपे.” “सूर्य, चंद्र आणि वीज यांचेही तसेच.” प्रत्येकातला लाल, पांढरा आणि काळा रंग म्हणजे तेज, पाणी आणि अन्न. घडा म्हणजे केवळ नाव, खरी ती माती; तशीच ती वस्तूही केवळ नाव. शंकराचार्य हा विचार पुढे नेतात: अन्न खरे तर पाणी, पाणी तेज, आणि तेज सत्. म्हणून सत् जाणले, की सर्व जाणले. “पूर्वीचे मोठे गृहस्थ आणि विद्वान हे जाणत होते,” वडील म्हणाले. “‘आता आम्हाला कुणीही न ऐकलेले, विचार न केलेले किंवा न जाणलेले असे काही सांगू शकणार नाही,’ असे ते म्हणत. कारण या तिन्हींवरून ते सर्व जाणत होते. जे लाल दिसे, ते तेजाचे रूप; जे पांढरे दिसे, ते पाण्याचे; जे काळे दिसे, ते अन्नाचे, हे ते जाणत.” “जे पूर्णपणे अज्ञात वाटे, तेही या तीन देवतांचे मिश्रण आहे, हे ते जाणत. आता सौम्या, माणसापर्यंत पोहोचल्यावर तिघांपैकी प्रत्येक तिहेरी कसे होते, ते माझ्याकडून समजून घे.”