प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
यजमानाचे जग जिंकणे
ब्रह्मवादिनो वदन्ति यद्वसूनां प्रातः सवनं रुद्राणां माध्यंदिनं सवनमादित्यानां च विश्वेषां च देवानां तृतीयसवनम् ॥ १ ॥ क्व तर्हि यजमानस्य लोक इति स यस्तं न विद्यात्कथं कुर्यादथ विद्वान्कुर्यात् ॥ २ ॥ पुरा प्रातरनुवाकस्योपाकरणाज्जघनेन गार्हपत्यस्योदाङ्मुख उपविश्य स वासवं सामाभिगायति ॥ ३ ॥ लो३कद्वारमपावा३र्णू ३३ पश्येम त्वा वयं रा ३३३३३ हु ३ म् आ ३३ ज्या ३ यो ३ आ ३२१११ इति ॥ ४ ॥ अथ जुहोति नमोऽग्नये पृथिवीक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यजमानाय विन्दैष वै यजमानस्य लोक एतास्मि ॥ ५ ॥ अत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहापजहि परिघमित्युक्त्वोत्तिष्ठति तस्मै वसवः प्रातःसवनं सम्प्रयच्छन्ति ॥ ६ ॥ पुरा माध्यंदिनस्य सवनस्योपाकरणाज्जघनेनाग्नीध्रीयस्योदङ्मुख उपविश्य स रौद्रं सामाभिगायति ॥ ७ ॥ लो३कद्वारमपावा३र्णू३३ पश्येम त्वा वयं वैरा३३३३३ हु३म् आ३३ज्या ३यो३आ३२१११इति ॥ ८ ॥ अथ जुहोति नमो वायवेऽन्तरिक्षक्षिते लोकक्षिते लोकं मे यजमानाय विन्दैष वै यजमानस्य लोक एतास्मि ॥ ९ ॥ अत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहापजहि परिघमित्युक्त्वोत्तिष्ठति तस्मै रुद्रा माध्यंदिनंसवनंसम्प्रयच्छन्ति ॥ १० ॥ पुरा तृतीयसवनस्योपाकरणाज्जघनेनाहवनीयस्योदङ्मुख उपविश्य स आदित्यंस वैश्वदेवं सामाभिगायति ॥ ११ ॥ लो३कद्वारमपावा३र्णू३३पश्येम त्वा वयं स्वारा ३३३३३ हु३म् आ३३ ज्या३ यो३आ ३२१११ इति ॥ १२ ॥ आदित्यमथ वैश्वदेवं लो३कद्वारमपावा३र्णू३३ पश्येम त्वा वयं साम्रा३३३३३ हु३म् आ३३ ज्या३यो३आ ३२१११ इति ॥ १३ ॥ अथ जुहोति नम आदित्येभ्यश्च विश्वेभ्यश्च देवेभ्यो दिविक्षिद्भ्यो लोकक्षिद्भ्यो लोकं मे यजमानाय विन्दत ॥ १४ ॥ एष वै यजमानस्य लोक एतास्म्यत्र यजमानः परस्तादायुषः स्वाहापहत परिघमित्युक्त्वोत्तिष्ठति ॥ १५ ॥ तस्मा आदित्याश्च विश्वे च देवास्तृतीयसवनं सम्प्रयच्छन्त्येष ह वै यज्ञस्य मात्रां वेद य एवं वेद य एवं वेद ॥ १६ ॥
ॐला यज्ञाच्या वर नेल्यानंतर, शंकराचार्य नमूद करतात, ग्रंथ पुन्हा यज्ञाकडे आणि एका कोड्याकडे वळतो. सोमयागात सोमाचा रस काढून दिवसातून तीन वेळा अर्पण केला जात असे; या अर्पणांना सवन म्हणत. आचार्य सांगतात, सकाळचे सवन वसूंचे, म्हणजे पृथ्वीच्या देवतांचे; माध्यान्हीचे रुद्रांचे, अंतरिक्षाच्या देवतांचे. संध्याकाळचे सवन आदित्यांचे, आकाशाच्या देवतांचे, आणि विश्वेदेवांचे. तिन्ही जगे अशी वाटली गेली; मग जग जिंकण्यासाठी यज्ञ करवणाऱ्या यजमानासाठी उरले काय? हे जो जाणत नाही, तो हा यज्ञ नीट कसा करणार? जो जाणतो, त्यानेच तो करावा. उत्तर असे आहे. सकाळचे पठण सुरू होण्यापूर्वी यजमान घरच्या, गार्हपत्य अग्नीच्या मागे, उत्तरेकडे तोंड करून बसतो, आणि सूर लांबवत वसूंचे साम गातो: “जगाचे दार उघड! राज्यासाठी आम्हाला तुझे दर्शन होऊ दे!” मग तो अग्नीत आहुती देतो: “पृथ्वीवर, या जगात राहणाऱ्या अग्नीला नमस्कार! माझ्यासाठी, यजमानासाठी, एक जग शोधून दे. हेच माझे जग; हे आयुष्य संपल्यावर मी तिथे जाईन. स्वाहा! त्याच्या दाराचा अडसर दूर सार!” आहुती ओतताना उच्चारायचा शब्द म्हणजे स्वाहा. मग तो उठतो, आणि वसू त्याला सकाळचे सवन देतात. माध्यान्हीच्या आधी तो आग्नीध्रीय नावाच्या दुसऱ्या अग्नीच्या मागे बसून तसेच करतो. तो “विशाल राज्यासाठी” रुद्रांचे साम गातो, आणि अंतरिक्षात राहणाऱ्या वायूला आहुती देतो. रुद्र त्याला माध्यान्हीचे सवन देतात. संध्याकाळच्या आधी तो आहुतींच्या, आहवनीय अग्नीच्या मागे बसतो. तो “स्वराज्यासाठी” आदित्यांचे साम गातो, आणि “साम्राज्यासाठी” विश्वेदेवांचे. आकाशात राहणाऱ्या त्या देवतांना तो आहुती देतो. ते त्याला तिसरे सवन देतात. अध्याय असा संपतो: हे जो जाणतो, तो यज्ञाचे खरे माप जाणतो. तरीही, शंकराचार्य पहिल्या अध्यायातल्या उषस्तींची आठवण करून देत पुढे म्हणतात, न जाणणाऱ्यांसाठीही यज्ञ वाया जात नाही.