प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
अर्थ उमगणे
विज्ञानं वाव ध्यानाद्भूयः विज्ञानेन वा ऋग्वेदं विजानाति यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यंराशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यांसर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश्च तेजश्च देवांश्च मनुष्यांश्च पशूंश्च वयांसि च तृणवनस्पतीञ्छ्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं चान्नं च रसं चेमं च लोकममुं च विज्ञानेनैव विजानाति विज्ञानमुपास्स्वेति ॥ १ ॥ स यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्ते विज्ञानवतो वै स लोकाञ्ज्ञानवतोऽभिसिध्यति यावद्विज्ञानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो विज्ञानं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो विज्ञानाद्भूय इति विज्ञानाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥
एखाद्या शिकवणीचा अर्थच कळला नाही, तर तिचे ध्यान करता येत नाही. म्हणून विज्ञान, म्हणजे समज, ध्यानाच्या वर आहे; शंकराचार्य त्याचा अर्थ शास्त्रांचा अर्थ जाणणे असा घेतात. “विज्ञान ध्यानापेक्षा मोठे आहे. वाणी जे जे कळवते, ते सगळे विज्ञानानेच समजते: तू शिकल्याचे सांगितलेस ते सगळे, स्वर्ग आणि पृथ्वी, वारा आणि आकाश, पाणी आणि तेज. देव आणि माणसे, गुरे आणि पक्षी, गवत आणि झाडे, वनपशूंपासून किडे, पतंग आणि मुंग्यांपर्यंत सगळे त्यानेच समजते.” “धर्म आणि अधर्म, खरे आणि खोटे, चांगले आणि वाईट, मनाला आवडणारे आणि न आवडणारे, हे त्यानेच समजते. अन्न आणि त्याची चव, हे जग आणि पुढचे जग, हे सगळे केवळ विज्ञानानेच समजते. विज्ञानाची उपासना कर.” वाणी या गोष्टींना नावे देते; प्रत्येक गोष्ट नेमकी काय आहे, हे विज्ञान जाणते. “जो विज्ञानाची ब्रह्म म्हणून उपासना करतो, त्याला विज्ञानाची आणि ज्ञानाची जगे मिळतात, आणि विज्ञान जिथवर पोहोचते तिथवर तो हवा तसा संचार करतो.” “विज्ञानापेक्षा मोठे काही आहे का?” “आहे.” “तर ते आपण मला सांगावे.”