प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
तापलेल्या कुऱ्हाडीची परीक्षा
पुरुषं सोम्योत हस्तगृहीतमानयन्त्यपहार्षीत्स्तेयमकार्षीत्परशुमस्मै तपतेति स यदि तस्य कर्ता भवति तत एवानृतमात्मानं कुरुते सोऽनृताभिसंधोऽनृतेनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति स दह्यतेऽथ हन्यते ॥ १ ॥ अथ यदि तस्याकर्ता भवति ततेव सत्यमात्मानं कुरुते स सत्याभिसन्धः सत्येनात्मानमन्तर्धाय परशुं तप्तं प्रतिगृह्णाति सन दह्यतेऽथ मुच्यते ॥ २ ॥ स यथा तत्र नादाह्येतैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ॥ ३ ॥
शेवटचे उदाहरण एका दिव्याचे, म्हणजे सत्त्वपरीक्षेचे. सत्य निर्दोषाचे रक्षण करते, असे तेव्हा मानले जाई. “सौम्या, एका माणसाला हाताला धरून आणतात. ‘याने काहीतरी उचलले आहे! याने चोरी केली आहे! याच्यासाठी कुऱ्हाड तापवा!’ जर त्याने ते केले असेल, तर तो स्वतःला खोटा करतो. आपल्या खोटेपणात लपेटलेला तो तापलेली कुऱ्हाड हातात धरतो, भाजतो, आणि मारला जातो.” “पण जर त्याने ते केले नसेल, तर तो स्वतःला खरा करतो. सत्याने लपेटलेला तो तापलेली कुऱ्हाड हातात धरतो, भाजत नाही, आणि सुटतो. तो माणूस जसा भाजत नाही, तसेच हे आहे: ते सूक्ष्म सार म्हणजेच या साऱ्या जगाचा आत्मा. तेच सत्य. तोच आत्मा. ते तूच आहेस, श्वेतकेतू.” शंकराचार्य यातला धडा सांगतात: तीच तापलेली कुऱ्हाड दोघांच्याही हाताला लागते, पण भाजतो तो फक्त खोटे बोलणारा. तसेच मरताना दोघेही सत्मध्ये जातात, पण परत येतो एकच. जो खोट्याला धरून राहतो, म्हणजे नावे आणि आकार असलेला हा देह म्हणजेच मी, असे मानतो, तो पुन्हा जन्मतो. ज्ञानी सत्याला धरून राहतो. शंकराचार्य म्हणतात, त्याच्यातल्या ज्ञानाच्या अग्नीने अज्ञान, कामना आणि कर्मे जाळून टाकलेली असतात: माणसाला पुन्हा जन्माकडे खेचणाऱ्या याच गोष्टी. मग श्वेतकेतूला वडिलांकडून ते कळले; ते त्याला कळले. विद्वत्तेच्या गर्वाने घरी आलेल्या त्या तरुणाला आता ती एक गोष्ट कळली होती, जिच्यामुळे बाकी सगळे कळते. अध्याय संपल्याची खूण म्हणून हे शब्द दोनदा येतात.