प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
गांधाराकडे परतीची वाट
यथा सोम्य पुरुषं गन्धारेभ्योऽभिनद्धाक्षमानीय तं ततोऽतिजने विसृजेत्स यथा तत्र प्राङ्वोदङ्वाधराङ्वा प्रत्यङ्वा प्रध्मायीताभिनद्धाक्ष आनीतोऽभिनद्धाक्षो विसृष्टः ॥ १ ॥ तस्य यथाभिनहनं प्रमुच्य प्रब्रूयादेतां दिशं गन्धारा एतां दिशं व्रजेति स ग्रामाद्ग्रामं पृच्छन्पण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसम्पद्येतैवमेवेहाचार्यवान्पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्य इति ॥ २ ॥ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥
उत्तर एका कथेतून येते. गांधार हा प्राचीन भारताच्या दूर वायव्येकडचा एक प्रदेश. “सौम्या, समज, कुणी एका माणसाला डोळे बांधून गांधारातून आणले, आणि एका निर्जन जागी सोडून दिले. तो पूर्वेकडे, उत्तरेकडे, दक्षिणेकडे, पश्चिमेकडे तोंड करून ओरडत राहील. ‘मला डोळे बांधून इथे आणले, आणि डोळे बांधलेल्या अवस्थेतच सोडून दिले!’” शंकराचार्य त्याला एका चोराने लुबाडलेला माणूस मानतात, ज्याला हिंस्र पशूंनी भरलेल्या जंगलात सोडून दिले. “मग कुणी त्याच्या डोळ्यांवरची पट्टी सोडतो, आणि सांगतो, ‘गांधार त्या दिशेला आहे; त्या दिशेने जा.’ गावोगाव वाट विचारत शहाणा माणूस गांधाराला पोहोचेल. तसेच, ज्याला इथे गुरू लाभले आहेत, तो जाणतो. त्याला उशीर फक्त सुटका होईपर्यंत; मग तो पोहोचतो.” शंकराचार्यांच्या अर्थाने आपल्यालाही आपल्या खऱ्या घरातून, सत्मधून, देहाच्या जंगलात आणून सोडले आहे. मोहाची पट्टी डोळ्यांवर असते, आणि आपण ओरडतो, “मी अमक्याचा मुलगा; ही माझी माणसे.” दयाळू गुरू ती पट्टी सोडतात. ज्ञानी माणूस तरीही हे आयुष्य पुरे जगतो. ज्या पूर्वकर्मांनी हा देह निर्माण केला, ती सुटलेल्या बाणासारखी असतात: वेग संपेपर्यंत चालतच राहतात. “सुटका” म्हणजे देह पडणे; मग तो सत्मध्ये, आपल्या घरी, पोहोचतो. प्रवाशाचे घर म्हणजे ते सूक्ष्म सार: आत्मा, सत्य. “ते तूच आहेस, श्वेतकेतू.” “भगवन्, मला आणखी समजावून सांगावे.” “ठीक आहे, सौम्या.”