प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
आत्म्याच्या शोधात पाच विद्वान
प्राचीनशाल औपमन्यवः सत्ययज्ञः पौलुषिरिन्द्रद्युम्नो भाल्लवेयो जनः शार्कराक्ष्यो बुडिल आश्वतराश्विस्ते हैते महाशाला महाश्रोत्रियाः समेत्य मीमांसां चक्रुः को न आत्मा किं ब्रह्मेति ॥ १ ॥ ते ह सम्पादयांचक्रुरुद्दालको वै भगवन्तोऽयमारुणिः सम्प्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तं हन्ताभ्यागच्छामेति तं हाभ्याजग्मुः ॥ २ ॥ स ह सम्पादयांचकार प्रक्ष्यन्ति मामिमे महाशाला महाश्रोत्रियास्तेभ्यो न सर्वमिव प्रतिपत्स्ये हन्ताहमन्यमभ्यनुशासानीति ॥ ३ ॥ तान्होवाचाश्वपतिर्वै भगवन्तोऽयं कैकेयः सम्प्रतीममात्मानं वैश्वानरमध्येति तंहन्ताभ्यागच्छामेति तंहाभ्याजग्मुः ॥ ४ ॥ तेभ्यो ह प्राप्तेभ्यः पृथगर्हाणि कारयांचकार स ह प्रातः संजिहान उवाच न मे स्तेनो जनपदे न कर्दर्यो न मद्यपो नानाहिताग्निर्नाविद्वान्न स्वैरी स्वैरिणी कुतो यक्ष्यमाणो वै भगवन्तोऽहमस्मि यावदेकैकस्मा ऋत्विजे धनं दास्यामि तावद्भगवद्भ्यो दास्यामि वसन्तु भगवन्त इति ॥ ५ ॥ ते होचुर्येन हैवार्थेन पुरुषश्चरेत्तंहैव वदेदात्मानमेवेमं वैश्वानरं सम्प्रत्यध्येषि तमेव नो ब्रूहीति ॥ ६ ॥ तान्होवाच प्रातर्वः प्रतिवक्तास्मीति ते ह समित्पाणयः पूर्वाह्णे प्रतिचक्रमिरे तान्हानुपनीयैवैतदुवाच ॥ ७ ॥
जन्माकडे परत नेणाऱ्या वाटांवरून अध्याय आता त्यांच्या पलीकडच्या शिकवणीकडे वळतो. वेदांत पारंगत असे पाच मोठे गृहस्थ एकत्र जमून विचार करू लागले: प्राचीनशाल औपमन्यव, सत्ययज्ञ पौलुषी, इंद्रद्युम्न भाल्लवेय, जन शार्कराक्ष्य आणि बुडिल आश्वतराश्वी. “आपला आत्मा कोणता? ब्रह्म काय आहे?” शंकराचार्यांच्या मते हे दोन प्रश्न एकमेकांचा अर्थ उलगडतात. आत्मा म्हणजे एका शरीरातला लहानसा “मी” एवढाच नाही, आणि ब्रह्म आपल्याबाहेरचे काही नाही. त्यांनी ठरवले, “उद्दालक आरुणी हा वैश्वानर आत्मा जाणतात. चला, त्यांच्याकडे जाऊ.” वैश्वानर म्हणजे “सर्व माणसांत असलेला”; शंकराचार्य त्याचा “सर्व माणसांना नेणारा” असाही अर्थ घेतात. उद्दालक, म्हणजे मागच्या कथेतले वडील, मनात म्हणाले, “हे मोठे विद्वान मला प्रश्न विचारतील, आणि त्या सगळ्यांची उत्तरे मला देता येणार नाहीत. मी यांना दुसऱ्या कुणाकडे पाठवतो.” म्हणून ते म्हणाले, “महाशय, अश्वपती कैकेय राजे हा वैश्वानर आत्मा जाणतात. चला, त्यांच्याकडे जाऊ.” आणि ते गेले. राजांनी प्रत्येकाचा वेगवेगळा आदरसत्कार करवला. शंकराचार्य सांगतात, दुसऱ्या दिवशी सकाळी राजांनी त्यांना धन देऊ केले, आणि त्यांनी ते घेतले नाही. आपल्यात त्यांना काही दोष दिसला की काय, या भीतीने राजे म्हणाले: “माझ्या राज्यात चोर नाही, कंजूष नाही, दारुडा नाही. अग्निहोत्र न करणारा कुणी नाही, आणि अशिक्षित कुणी नाही. कोणी पुरुष व्यभिचारी नाही, मग व्यभिचारिणी स्त्री कुठून असणार? महाशय, मी लवकरच एक यज्ञ करणार आहे. प्रत्येक ऋत्विजाला जे देईन, ते आपल्यातल्या प्रत्येकाला देईन. आपण राहावे.” ते म्हणाले, “माणूस ज्या कामासाठी आला, त्याबद्दलच त्याने बोलावे. आपण हा वैश्वानर आत्मा जाणता. तोच आम्हाला सांगा.” “उद्या मी आपल्याला उत्तर देईन.” दुसऱ्या दिवशी सकाळी शिष्य गुरूकडे जातात तसे ते हातात समिधा घेऊन आले, आणि शिष्य करून घेण्याचा विधी न करताच राजांनी त्यांना शिकवले. शंकराचार्य त्यांना आदर्श म्हणून पुढे ठेवतात: विद्या मिळवण्यासाठी राजापुढे नम्र झालेले अभिमानी विद्वान.