प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
प्राण, चाकाचा मध्य
प्राणो वा आशाया भूयान्यथा वा अरा नाभौ समर्पिता एवमस्मिन्प्राणे सर्वंसमर्पितं प्राणः प्राणेन याति प्राणः प्राणं ददाति प्राणाय ददाति प्राणो ह पिता प्राणो माता प्राणो भ्राता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणो ब्राह्मणः ॥ १ ॥ स यदि पितरं वा मातरं वा भ्रातरं वा स्वसारं वाचार्यं वा ब्राह्मणं वा किंचिद्भृशमिव प्रत्याह धिक्त्वास्त्वित्येवैनमाहुः पितृहा वै त्वमसि मातृहा वै त्वमसि भ्रातृहा वै त्वमसि स्वसृहा वै त्वमस्याचार्यहा वै त्वमसि ब्राह्मणहा वै त्वमसीति ॥ २ ॥ अथ यद्यप्येनानुत्क्रान्तप्राणाञ्छूलेन समासं व्यतिषंदहेन्नैवैनं ब्रूयुः पितृहासीति न मातृहासीति न भ्रातृहासीति न स्वसृहासीति नाचार्यहासीति न ब्राह्मणहासीति ॥ ३ ॥ प्राणो ह्येवैतानि सर्वाणि भवति स वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन्नतिवादी भवति तं चेद्ब्रूयुरतिवाद्यसीत्यतिवाद्यस्मीति ब्रूयान्नापह्नुवीत ॥ ४ ॥
सगळे काही, आशासुद्धा, जीवनावर उभे आहे. “प्राण आशेपेक्षा मोठा आहे. आरे जसे चाकाच्या मधल्या तुंब्यात बसवलेले असतात, तसे सगळे प्राणात बसवलेले आहे. प्राण प्राणानेच चालतो; प्राण प्राण देतो, आणि प्राणालाच देतो. वडील, आई, भाऊ, बहीण, गुरू आणि ब्राह्मण, हे सगळे प्राणच आहेत.” प्राण म्हणजे श्वास, जीवन, आणि जिवंत प्राणीही. शंकराचार्य हे कोडे असे उलगडतात: प्राण स्वतःच्याच बळावर चालतो; तो जे देतो, ते तो स्वतःच असतो; आणि ज्याला देतो, तोही प्राणच. ब्राह्मण तेव्हा पवित्र मानला जाई. “कुणी आपल्या वडिलांना, आईला, भावाला, बहिणीला, गुरूंना किंवा एखाद्या ब्राह्मणाला कठोर शब्दांत उलट बोलला, तर लोक म्हणतात, ‘धिक्कार असो तुझा! तू बापाचा खुनी आहेस, आईचा खुनी आहेस; भावाचा, बहिणीचा, गुरूंचा, ब्राह्मणाचा खुनी आहेस!’ पण त्यांचा प्राण गेल्यावर तो चितेवर त्यांचे देह सळईने एकत्र रेटू शकतो, इकडेतिकडे करू शकतो, आणि शेवटच्या तुकड्यापर्यंत जाळू शकतो. तेव्हा कुणीच त्याला त्यांच्यापैकी कुणाचा खुनी म्हणत नाही.” त्यांना वडील किंवा गुरू बनवणारा तो प्राणच होता. “कारण प्राणच हे सगळे आहे. जो हे पाहतो, यावर विचार करतो आणि हे जाणतो, तो अतिवादी होतो,” म्हणजे पलीकडचे बोलणारा. त्याचे म्हणणे सर्वांत दूर जाते, कारण प्राणच सर्वांचा आत्मा आहे, असे तो म्हणतो. “लोक त्याला म्हणाले, ‘तू सगळ्यांच्या पलीकडचे बोलतोस,’ तर त्याने ‘हो, बोलतो,’ असेच म्हणावे; ते नाकारू नये.”