प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
स्मरण नसलेली सभा
स्मरो वावाकाशाद्भूयस्तस्माद्यद्यपि बहव आसीरन्न स्मरन्तो नैव ते कंचन शृणुयुर्न मन्वीरन्न विजानीरन्यदा वाव ते स्मरेयुरथ शृणुयुरथ मन्वीरन्नथ विजानीरन्स्मरेण वै पुत्रान्विजानाति स्मरेण पशून्स्मरमुपास्स्वेति ॥ १ ॥ स यः स्मरं ब्रह्मेत्युपास्ते यावत्स्मरस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यः स्मरं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवः स्मराद्भूय इति स्मराद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥
स्मरण आकाशाच्याही वर का? शंकराचार्य सांगतात, आकाश आणि त्यातले सगळे आपल्याला आठवलेच नाही, तर त्याला आपल्यासाठी काही अर्थच उरत नाही. म्हणून शिडी पुन्हा मनाकडे वळते. “स्मरण आकाशापेक्षा मोठे आहे. पुष्कळ माणसे एकत्र बसली, पण कुणालाच स्मरण नसले, तर ती काही ऐकणार नाहीत, कसलाही विचार करणार नाहीत, काही समजणार नाहीत. स्मरण असले तरच ती ऐकतात, विचार करतात आणि समजतात. स्मरणानेच माणूस आपल्या मुलांना ओळखतो, स्मरणानेच आपल्या गुरांना. स्मरणाची उपासना कर.” अशी एक सभा डोळ्यांसमोर आणा, जिथे आधीचा वक्ता काय म्हणाला, ते कुणालाच धरून ठेवता येत नाही. शब्द येतात आणि जातात; ऐकू मात्र काहीच येत नाही. “जो स्मरणाची ब्रह्म म्हणून उपासना करतो, तो स्मरण जिथवर जाऊ शकते तिथवर मोकळेपणाने जाऊ शकतो.” “स्मरणापेक्षा मोठे काही आहे का?” “आहे.” “तर ते आपण मला सांगावे.”