प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
सूर्यातला सोनेरी पुरुष
इयमेवर्गग्निः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढ़ं साम तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयत इयमेव साग्निरमस्तत्साम ॥ १ ॥ अन्तरिक्षमेवर्ग्वायुः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयतेऽन्तरिक्षमेव सा वायुरमस्तत्साम ॥ २ ॥ द्यौरेवर्गादित्यः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते द्यौरेव सादित्योऽमस्तत्साम ॥ ३ ॥ नक्षत्रान्येवर्क्चन्द्रमाः साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते नक्षत्राण्येव सा चन्द्रमा अमस्तत्साम ॥ ४ ॥ अथ यदेतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैवर्गथ यन्नीलं परः कृष्णं तत्साम तदेतदेतस्यामृच्यध्यूढं साम तस्मादृच्यध्यूढं साम गीयते ॥ ५ ॥ अथ यदेवैतदादित्यस्य शुक्लं भाः सैव साथ यन्नीलं परः कृष्णं तदमस्तत्सामाथ य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आप्रणस्वात्सर्व एव सुवर्णः ॥ ६ ॥ तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्योदिति नाम स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद ॥ ७ ॥ तस्यर्क्च साम च गेष्णौ तस्मादुद्गीथस्तस्मात्त्वेवोद्गातैतस्य हि गाता स एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां चेत्यधिदैवतम् ॥ ८ ॥
गान खरे कुणासाठी गायले जाते, हे दाखवण्यासाठी उपनिषद आता सारे जगच एक गान म्हणून पाहते. साम म्हणजे ऋचेवर टेकलेली चाल. म्हणून पृथ्वी ही ऋचा, आणि तिच्यावर जळणारा अग्नी हे साम. “साम” हा शब्दही तसाच फोडला आहे: पृथ्वी म्हणजे “सा”, अग्नी म्हणजे “अम”, आणि दोघे मिळून “साम”. वरच्या थरांतही असेच आहे. अंतरिक्ष ही ऋचा, आणि वायू हे त्याचे साम. तसेच आकाश आणि सूर्य, नक्षत्रे आणि चंद्र. प्रत्येक जोडीत साम आपल्या ऋचेवर टेकलेले आहे: वायू अंतरिक्षावर, सूर्य आकाशावर, चंद्र नक्षत्रांवर. आणि प्रत्येक जोडी म्हणजे “सा” आणि “अम”. सूर्यातसुद्धा त्याचा शुभ्र प्रकाश ही ऋचा, आणि त्यामागची गडद निळी-काळी छटा हे साम. सूर्याच्या आत एक पुरुष दिसतो. त्याची दाढी सोनेरी, केस सोनेरी; नखाग्रांपर्यंत तो सोनेरीच आहे, आणि त्याचे डोळे कमळासारखे लाल आहेत. शंकराचार्य समजावतात, “सोनेरी” म्हणजे प्रकाशमय; कारण सोन्याचा कोणताही गोळा पापरहित असू शकत नाही. त्याचे नाव “उत्”, म्हणजे “वर”, कारण तो सर्व पापांच्या वर उठला आहे. हे जाणणाराही तसाच वर उठतो. ऋचा आणि साम हे त्याचे दोन सांधे. म्हणून तो गायल्या जाणाऱ्याशी (गी) जोडलेला “उत्” आहे: उद्-गीथ. म्हणजे या गानाचे नावच त्याचे नाव आहे. सूर्यापलीकडची जगे आणि देवांच्या इच्छा यांच्यावर त्याची सत्ता चालते. उद्गात्याचे नावही त्याच्यावरूनच पडले, कारण उद्गाता त्याचेच गान करतो.