प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
स्वप्नातला आत्मा
य एष स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज स हाप्राप्यैव देवानेतद्भयं ददर्श तद्यद्यपीदं शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति ॥ १ ॥ न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति ॥ २ ॥ स समित्पाणिः पुनरेयाय तं ह प्रजापतिरुवाच मघवन्यच्छान्तहृदयः प्राव्राजीः किमिच्छन्पुनरागम इति स होवाच तद्यद्यपीदं भगवः शरीरमन्धं भवत्यनन्धः स भवति यदि स्राममस्रामो नैवैषोऽस्य दोषेण दुष्यति ॥ ३ ॥ न वधेनास्य हन्यते नास्य स्राम्येण स्रामो घ्नन्ति त्वेवैनं विच्छादयन्तीवाप्रियवेत्तेव भवत्यपि रोदितीव नाहमत्र भोग्यं पश्यामीत्येवमेवैष मघवन्निति होवाचैतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि वसापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाणीति स हापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाण्युवास तस्मै होवाच ॥ ४ ॥
दुसरे उत्तर आणखी आत गेले. “स्वप्नात जो आनंदाने, मानाने फिरतो, तो आत्मा,” प्रजापती म्हणाला. “हेच अमृत, हेच अभय; हेच ब्रह्म.” इंद्र समाधानाने निघाला, पण देवांपर्यंत पोहोचण्याआधीच त्याला पुन्हा एक धोका दिसला. “शरीर आंधळे असले तरी स्वप्न पाहणारा आंधळा नसतो; शरीर काणे असले तरी तो काणा नसतो; शरीराचे दोष त्याला बाधत नाहीत. शरीर मारले तरी तो मारला जात नाही. तरीही स्वप्नात जणू कुणी त्याला मारतात, जणू त्याचा पाठलाग करतात. दुःखदायक गोष्टी तो भोगतो आहे असे वाटते; तो रडतो आहे, असेही वाटते. यात मला काही हित दिसत नाही.” हातात समिधा घेऊन तो परत आला, आणि त्याने प्रजापतीला हे सांगितले. “हे असेच आहे, मघवा. मी तुला हे आणखी समजावून सांगेन. आणखी बत्तीस वर्षे इथे राहा.” तो राहिला, आणि प्रजापती त्याच्याशी पुन्हा बोलला. प्रतिबिंबापेक्षा स्वप्नातला आत्मा अधिक मोकळा आहे: आंधळा माणूसही स्वप्नात पाहू शकतो. तरीही तो शांत नाही. स्वप्न पाहणारा खरोखर दुःख भोगतो, असे इंद्र म्हणत नाही, कारण आत्मा अभय आहे, या गुरूच्या शब्दावर त्याचा विश्वास आहे. तो दुःख भोगतो आहे असे वाटते, एवढेच तो म्हणतो. शंकराचार्य त्या “जणू” कडे लक्ष वेधतात. केवळ खरे वाटणारे दुःखसुद्धा मिळवण्यासारखे ध्येय नव्हे. ते पुढे म्हणतात, आत्मा शरीराबरोबर जीर्ण होत नाही, हे अध्यायाच्या सुरुवातीचे विधान इथे युक्तिवादाने सिद्ध होते.