प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
साम म्हणजे चांगले
॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥ ॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥ समस्तस्य खलु साम्न उपासनं साधु यत्खलु साधु तत्सामेत्याचक्षते यदसाधु तदसामेति ॥ १ ॥ तदुताप्याहुः साम्नैनमुपागादिति साधुनैनमुपागादित्येव तदाहुरसाम्नैनमुपागादित्यसाधुनैनमुपगादित्येव तदाहुः ॥ २ ॥ अथोताप्याहुः साम नो बतेति यत्साधु भवति साधु बतेत्येव तदाहुरसाम नो बतेति यदसाधु भवत्यसाधु बतेत्येव तदाहुः ॥ ३ ॥ स य एतदेवं विद्वानसाधु सामेत्युपास्तेऽभ्याशो ह यदेनं साधवो धर्मा आ च गच्छेयुरुप च नमेयुः ॥ ४ ॥
छांदोग्य उपनिषद सामवेदाचे आहे, मोठ्या यज्ञांत गायल्या जाणाऱ्या गानांचा वेद. त्याच्या पहिल्या अध्यायात उद्गीथाचा, सामाच्या उंच स्वरातल्या गाभ्याचा, आणि त्याची सुरुवात करणाऱ्या ॐचा विचार झाला. आता हा अध्याय संपूर्ण सामाची उपासना करतो, म्हणजे त्याला स्थिरपणे मनात धरतो. आणि पहिली गोष्ट: साम म्हणजे चांगले. याचे कारण रोजच्या बोलण्यातच दिसते. लोक चांगल्याला “साम” म्हणतात, आणि वाईटाला “असाम”. कुणी प्रेमाने भेटायला आला, तर म्हणतात, “तो सामाने आला.” कुणी वाईट हेतूने आला, तर “तो असामाने आला.” सगळे चांगले घडले की म्हणतात, “आमच्यासाठी साम झाले!” आणि बिघडले की, “आमच्यासाठी साम नाही!” जो अशी उपासना करतो, त्याच्याकडे चांगल्या गोष्टी लवकरच येतात, आणि आनंदाने त्याची सेवा करतात. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य, ज्यांचा अर्थ इथे घेतला आहे, हे “चांगले” म्हणजे धर्म असे मानतात: योग्य आचरण आणि त्याचे पुण्य. प्रत्येक घड्यात जशी माती असते, तसा हा धर्म साऱ्या जगात भरलेला आहे. म्हणून हा अध्याय जगे, पाऊस, ऋतू आणि शरीर यांच्यात सामाचा आकार शोधतो: गायकाच्या गानात सारे जग लहान रूपात.