प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
असुरांना अभेद्य प्राण
देवासुरा ह वै यत्र संयेतिरे उभये प्राजापत्यास्तद्ध देवा उद्गीथमाजह्रुरनेनैनानभिभविष्याम इति ॥ १ ॥ ते ह नासिक्यं प्राणमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तं हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं जिघ्रति सुरभि च दुर्गन्धि च पाप्मना ह्येष विद्धः ॥ २ ॥ अथ ह वाचमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तां हासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तयोभयं वदति सत्यं चानृतं च पाप्मना ह्येषा विद्धा ॥ ३ ॥ अथ ह चक्षुरुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं पश्यति दर्शनीयं चादर्शनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥ ४ ॥ अथ ह श्रोत्रमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयं शृणोति श्रवणीयं चाश्रवणीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥ ५ ॥ अथ ह मन उद्गीथमुपासांचक्रिरे तद्धासुराः पाप्मना विविधुस्तस्मात्तेनोभयंसंकल्पते संकल्पनीयंच चासंकल्पनीयं च पाप्मना ह्येतद्विद्धम् ॥ ६ ॥ अथ ह य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथमुपासांचक्रिरे तंहासुरा ऋत्वा विदध्वंसुर्यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वंसेतैवम् ॥ ७ ॥ यथाश्मानमाखणमृत्वा विध्वंसत एवं हैव स विध्वंसते य एवंविदि पापं कामयते यश्चैनमभिदासति स एषोऽश्माखणः ॥ ८ ॥ नैवैतेन सुरभि न दुर्गन्धि विजानात्यपहतपाप्मा ह्येष तेन यदश्नाति यत्पिबति तेनेतरान्प्राणानवति एतमु एवान्ततोऽवित्त्वोत्क्रमति व्याददात्येवान्तत इति ॥ ९ ॥ तं हाङ्गिरा उद्गीथमुपासांचक्र एतमु एवाङ्गिरसं मन्यन्तेऽङ्गानां यद्रसः ॥ १० ॥ तेन तं ह बृहस्पतिरुद्गीथमुपासांचक्र एतमु एव बृहस्पतिं मन्यन्ते वाग्घि बृहती तस्या एष पतिः ॥ ११ ॥ तेन तं हायास्य उद्गीथमुपासांचक्र एतमु एवायास्यं मन्यन्त आस्याद्यदयते ॥ १२ ॥ तेन तंह बको दाल्भ्यो विदांचकार । स ह नैमिशीयानामुद्गाता बभूव स ह स्मैभ्यः कामानागायति ॥ १३ ॥ आगाता ह वै कामानां भवति य एतदेवं विद्वानक्षरमुद्गीथमुपास्त इत्यध्यात्मम् ॥ १४ ॥
आपल्यातली कोणती शक्ती खरा उद्गीथ आहे? एक कथा याचे उत्तर देते. देव आणि असुर दोघेही प्रजापतीची, म्हणजे सर्व प्रजांच्या स्वामीची, मुले. त्यांच्यात युद्ध पेटले होते. “याच्या जोरावर आपण जिंकू,” असे म्हणून देवांनी उद्गीथ हाती घेतला. आधी त्यांनी नाकातल्या प्राणाला उद्गीथ मानून त्याचे गान केले. असुरांनी त्याला पापाने भेदले. म्हणून आपल्याला सुगंधही येतो आणि दुर्गंधही. मग वाणी भेदली गेली; म्हणून आपण खरेही बोलतो आणि खोटेही. मग डोळा, म्हणून तो सुंदरही पाहतो आणि कुरूपही. कान, म्हणून तो ऐकण्याजोगेही ऐकतो आणि न ऐकण्याजोगेही. आणि मन, म्हणून ते योग्यही कल्पिते आणि अयोग्यही. शंकराचार्य समजावतात, प्रत्येक इंद्रिय आपल्याच आवडीनिवडी जपते, आणि त्याच वाटेने पाप आत शिरले. शेवटी देवांनी मुख्य प्राणाचे उद्गीथ म्हणून गान केले. हा तोंडातला प्राण, जो आपल्याला जिवंत ठेवतो. असुरांनी त्याच्यावर घाव घातला, आणि खडकावर फेकलेल्या ढेकळासारखे त्यांचेच तुकडे तुकडे झाले. हे जाणणाऱ्याचे जो वाईट चिंतितो, किंवा वाईट करतो, त्याचाही असाच चुराडा होतो; कारण असा जाणता म्हणजे खडकच. या प्राणाला सुगंध-दुर्गंध कळत नाही; तो पापापासून मुक्त आहे. तो जे खातो-पितो, त्यावर बाकीच्या सगळ्या शक्ती पोसल्या जातात. शेवटी त्याच्यावाटे अन्न घेता येईनासे झाले की माणूस मरतो; म्हणून मरणासन्न माणूस तोंड उघडतो. तीन महान ऋषींनी प्राणाचे उद्गीथ म्हणून गान केले, आणि शब्दांच्या खेळातून प्रत्येकाने त्याला आपले नाव दिले. तो अंगिरस, कारण तो अंगांचा रस आहे. तो बृहस्पती, कारण वाणी म्हणजे बृहती, “महान”, आणि तो तिचा पती, स्वामी. तो अयास्य, कारण तो आस्यातून, म्हणजे तोंडातून, निघतो. बक दाल्भ्यांनाही हे ज्ञान होते. नैमिषारण्यातल्या ऋषींचे उद्गाता होऊन त्यांनी आपल्या गानाने त्या ऋषींच्या इच्छा पूर्ण केल्या. हे जाणणाऱ्या प्रत्येकाला ही देणगी मिळते. हे झाले शरीराविषयी.