प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
हृदयातले छोटे आकाश
॥ इति सप्तमोऽध्यायः ॥ ॥ अष्टमोऽध्यायः ॥ अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति ॥ १ ॥ तं चेद्ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्वाव विजिज्ञासितव्यमिति स ब्रूयात् ॥ २ ॥ यावान्वा अयमाकाशस्तावानेषोऽन्तर्हृदय अकाश उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्राणि यच्चास्येहास्ति यच्च नास्ति सर्वं तदस्मिन्समाहितमिति ॥ ३ ॥ तं चेद्ब्रूयुरस्मिंश्चेदिदं ब्रह्मपुरे सर्वं समाहितं सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा यदैतज्जरा वाप्नोति प्रध्वंसते वा किं ततोऽतिशिष्यत इति ॥ ४ ॥ स ब्रूयात्नास्य जरयैतज्जीर्यति न वधेनास्य हन्यत एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमस्मिकामाः समाहिताः एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पो यथा ह्येवेह प्रजा अन्वाविशन्ति यथानुशासनम् यं यमन्तमभिकामा भवन्ति यं जनपदं यं क्षेत्रभागं तं तमेवोपजीवन्ति ॥ ५ ॥ तद्यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते तद्य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान्कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेष्वकामचारो भवत्यथ य इहात्मानमनिवुद्य व्रजन्त्येतंश्च सत्यान्कामांस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ ६ ॥
गुरूने असे सांगावे: “या ब्रह्मपुरात एक लहानसे कमळ आहे, एक घर. त्याच्या आत एक लहानसे आकाश आहे. त्या आकाशाच्या आत जे आहे, ते शोधायला हवे, तेच जाणून घ्यायला हवे.” ब्रह्म म्हणजे सगळ्या जगामागचे एकमेव सत्य. नगर म्हणजे शरीर, आणि कमळ म्हणजे हृदय. त्यातले आकाश म्हणजे स्वतः ब्रह्म. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य सांगतात, ब्रह्म अशरीर, सूक्ष्म आणि सर्वव्यापी आहे, म्हणून त्याला आकाश म्हटले आहे. हा छांदोग्य उपनिषदाचा शेवटचा अध्याय. हे उपनिषद सामवेदाचे आहे; सामवेद म्हणजे गायनाचा वेद. आधीच्या अध्यायांनी ब्रह्म कुठल्याही जागेच्या पलीकडे आहे, असे शिकवले. इथे ती शिकवण शरीरातल्या एका जागेपर्यंत खाली उतरते. इथे शंकराचार्यांचाच अर्थ घेतला आहे, आणि तेच याचे कारण सांगतात. मंद बुद्धीच्या माणसांना, ज्याला जागाच नाही ते काहीच नाही, असे वाटते. म्हणून त्यांना पायरी-पायरीने तिथवर नेले जाते. त्या लहान आकाशात आत्मा आहे: आपल्या प्रत्येकातला खरा ‘मी’. शिष्य शंका घेतील: “इतक्याशा आकाशात शोधण्यासारखे असे काय असणार?” गुरूने उत्तर द्यावे: “बाहेरचे हे आकाश जितके विशाल आहे, तितकेच हृदयातले आकाशही विशाल आहे. स्वर्ग आणि पृथ्वी त्यात सामावलेले आहेत; अग्नी आणि वायू, सूर्य आणि चंद्र, वीज आणि नक्षत्रे; इथे माणसाजवळ जे आहे, आणि जे नाही, तेही.” ते लहान दिसते, कारण ज्या मनात ते सापडते, ते मनच लहान असते. शुद्ध मनात, स्थिर पाण्यात दिसावे तसे, ब्रह्म स्वतः प्रकट होते. शिष्य आणखी विचारतील: “शरीर म्हातारे झाले किंवा नष्ट झाले, तर त्यात सामावलेल्या सगळ्याचे काय उरते?” उत्तर असे: “शरीराबरोबर ते जीर्ण होत नाही; शरीर मारले तरी ते मरत नाही. तेच खरे ब्रह्मपुर; सगळ्या कामना त्यातच सामावलेल्या आहेत. हाच आत्मा: पाप, जरा आणि मृत्यू, शोक, भूक आणि तहान यांपासून मुक्त. त्याच्या कामना सत्य असतात, त्याचा संकल्प खरा ठरतो.” ज्यांना हा कधीच सापडत नाही, ते परावलंबी राहतात. राजाच्या हुकमाप्रमाणे वागणारी प्रजा जशी कुठल्या प्रांताची किंवा जमिनीच्या तुकड्याची आशा धरून त्यावरच गुजराण करते, तसे. कष्टाने मिळवलेले जग संपते, आणि पुण्याने मिळवलेला स्वर्गही संपतो. जो आत्मा आणि या सत्य कामना न जाणताच मरतो, त्याला कुठल्याच जगात मोकळीक नसते; ज्याला ही दोन्ही सापडतात, तो सर्व जगांत मोकळेपणाने संचार करतो.