प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
जगाला पोसणारा अग्नी
स य इदमविद्वाग्निहोत्रं जुहोति यथाङ्गारानपोह्य भस्मनि जुहुयात्तादृक्तत्स्यात् ॥ १ ॥ अथ य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति तस्य सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मसु हुतं भवति ॥ २ ॥ तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतैवंहास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति ॥ ३ ॥ तस्मादु हैवंविद्यद्यपि चण्डालायोच्छिष्टं प्रयच्छेदात्मनि हैवास्य तद्वैश्वानरे हुतं स्यादिति तदेष श्लोकः ॥ ४ ॥ यथेह क्षुधिता बाला मातरं पर्युपासत एवं सर्वाणि भूतान्यग्निहोत्रमुपासत इत्यग्निहोत्रमुपासत इति ॥ ५ ॥
हे न जाणता जो अग्निहोत्र करतो, तो धगधगते निखारे बाजूला सारून राखेवर आहुती ओतणाऱ्यासारखा. शंकराचार्यांच्या मते साध्या विधीला इथे कमी लेखले आहे ते फक्त ज्ञान्याच्या यज्ञाची स्तुती करण्यासाठी. जो हे जाणून अग्निहोत्र करतो, तो सर्व जगांत, सर्व प्राण्यांत, सर्व आत्म्यांत आहुती देतो. गवताच्या काडीचा कापसासारखा मऊ तुरा अग्नीवर ठेवला की क्षणात जळून जातो; तशी त्याची सारी पापे जळून जातात. शंकराचार्य एकच अपवाद सांगतात: ज्या कर्मांनी हा चालू जन्म सुरू केला, ते प्रारब्ध. सुटलेल्या बाणासारखे ते आपला मार्ग पूर्ण करतातच. म्हणून असा ज्ञानी माणूस आपले उष्टे अन्न एखाद्या चांडाळाला, वर्णाबाहेरच्या माणसाला, देऊ शकतो, जरी रूढीने त्याला मनाई होती. तीही आहुतीच ठरेल: वैश्वानराला, त्याच्याच आत्म्याला दिलेली. शंकराचार्य समजावतात, तोच आत्मा त्या चांडाळाच्या देहातही राहतो. एक श्लोक अध्यायाचा शेवट करतो: “भुकेली मुले जशी इथे आईभोवती बसतात, तसे सारे प्राणी अग्निहोत्राभोवती बसतात.” शंकराचार्यांच्या मते ते ज्ञान्याच्या जेवणाची वाट पाहतात, कारण त्याच्या जेवणाने जग तृप्त होते. अध्याय संपल्याचे दाखवण्यासाठी शेवटचे शब्द दोनदा म्हटले आहेत.