प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
नादांचे रहस्य
अयं वाव लोको हाउकारः वायुर्हाइकारश्चन्द्रमा अथकारः । आत्मेहकारोऽग्निरीकारः ॥ १ ॥ आदित्य ऊकारो निहव एकारो विश्वे देवा औहोयिकारः प्रजपतिर्हिंकारः प्राणः स्वरोऽन्नं या वाग्विराट् ॥ २ ॥ अनिरुक्तस्त्रयोदशः स्तोभः संचरो हुंकारः ॥ ३ ॥ दुग्धेऽस्मै वाग्दोहं यो वाचो दोहोऽन्नवानन्नादो भवति य एतामेवं साम्नामुपनिषदं वेदोपनिषदं वेदेति ॥ ४ ॥
गानातल्या सर्वांत लहान नादांनाही अर्थ आहे. सामगानात काही अक्षरे भरलेली असतात. त्यांना शब्दार्थ नसतो; ती फक्त चाल पुढे नेण्यासाठी गायली जातात, जसे आज एखादा गायक “ला ला” गातो. त्यांना स्तोभ म्हणतात. उपनिषद प्रत्येक स्तोभाची जगातल्या एकेका शक्तीशी सांगड घालते. “हाउ” म्हणजे हे जग, “हाइ” वायू, “अथ” चंद्र, “इह” (“इथे”) आत्मा, “ई” अग्नी, आणि “ऊ” सूर्य. “ए” म्हणजे देवांना घातलेली हाक, “औहोइ” विश्वेदेव, म्हणजे सारे देव मिळून, आणि “हिं” प्रजापती. स्वर म्हणजे प्राण, “या” म्हणजे अन्न, आणि “वाक्” म्हणजे विराट. इथे विराट म्हणजे अन्न, किंवा त्या नावाची एक देवता, असा अर्थ शंकराचार्य घेतात. ते यांतले बहुतेक नाद त्या त्या शक्तीसाठी गायल्या जाणाऱ्या एखाद्या सामाशी जोडतात. तेरावा स्तोभ “हुं” सामागणिक बदलतो, आणि तो कशाचा आहे हे उपनिषद सांगत नाही. सामांचे हे रहस्य जो जाणतो, त्याच्यासाठी वाणी गाईसारखी पान्हा सोडते: भरपूर अन्न, आणि ते भोगायला आरोग्य. अशा रीतीने अध्याय जिथे सुरू झाला, तिथेच संपतो: एक गायक आणि त्याचे नाद. ॐपासून सर्वांत लहान हुंकारापर्यंत प्रत्येक नादातून गान कुणासाठी आहे, ते ऐकायला हा अध्याय त्याला शिकवतो. ते म्हणजे प्राण, सूर्य, त्या दोघांच्या आतला पुरुष, आणि शेवटी अनंत आकाश: ब्रह्म.