प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
सगळे यज्ञ एकाच साधनेत
अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येव यो ज्ञाता तं विन्दतेऽथ यदिष्टमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येवेष्ट्वात्मानमनुविन्दते ॥ १ ॥ अथ यत्सत्त्रायणमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तद्ब्रह्मचर्येण ह्येव सत आत्मनस्त्राणं विन्दतेऽथ यन्मौनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तब्ब्रह्मचर्येण ह्येवात्मानमनुविद्य मनुते ' ॥ २ ॥ अथ यदनाशकायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तदेष ह्यात्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्येणानुविन्दतेऽथ यदरण्यायनमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव तदरश्च ह वै ण्यश्चार्णवौ ब्रह्मलोके तृतीयस्यामितो दिवि तदैरं मदीयं सरस्तदश्वत्थः सोमसवनस्तदपराजिता पूर्ब्रह्मणः प्रभुविमितं हिरण्मयम् ॥ ३ ॥ तद्य एवैतवरं च ण्यं चार्णवौ ब्रह्मलोके ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेषामेवैष ब्रह्मलोकस्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति ॥ ४ ॥
पुढच्या मंत्रांचा मुद्दा साधा आहे: लोक ज्या ज्या यज्ञांचा आणि तपांचा आदर करतात, त्या सगळ्यांपेक्षा ही साधना मोलाची आहे. गुरू हे शब्दांच्या खेळातून सांगतात. ब्रह्मचर्याने जे साधते, त्याचा नाद ते प्रत्येक विधीच्या संस्कृत नावात शोधतात. यज्ञ म्हणजे खरे तर ब्रह्मचर्यच, कारण त्यानेच “यो ज्ञाता”, म्हणजे जाणणारा, ते जग मिळवतो. इष्ट, म्हणजे पूजा, हेही ब्रह्मचर्यच, कारण त्यानेच शोध घेऊन, “इष्ट्वा”, आत्मा सापडतो. बाकीच्यांचेही तसेच. सत्त्रायण, म्हणजे दीर्घ काळ चालणारे यज्ञसत्र, हे ब्रह्मचर्य, कारण त्यानेच सत्, म्हणजे खऱ्या आत्म्याचे, “त्राण”, म्हणजे रक्षण, मिळते. मुनीचे मौन हे ब्रह्मचर्य, कारण त्याने आत्मा सापडतो, आणि मग माणूस त्याचे मनन करतो, “मनुते”. अनाशकायन, म्हणजे उपवासाचे व्रत, हेही ब्रह्मचर्य, कारण त्याने सापडलेला आत्मा नाश पावत नाही, “न नश्यति”. वनात जाऊन राहणे, अरण्यायन, हेही ब्रह्मचर्यच, कारण ते अर आणि ण्य नावाच्या दोन समुद्रांपर्यंत नेते. ते ब्रह्मलोकात आहेत, म्हणजे सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवाच्या जगात, इथून तिसऱ्या स्वर्गात. तिथेच ऐरंमदीय नावाचे सरोवर आहे, आनंद देणाऱ्या पेयाने काठोकाठ भरलेले; आणि अमृत ठिबकवणारा सोमसवन नावाचा पिंपळ. तिथे अपराजिता, म्हणजे “अजिंक्य”, ही ब्रह्मदेवाची नगरी आहे; आणि तिथे तिच्या स्वामीने बांधलेला सोनेरी मंडपही आहे. जे ब्रह्मचर्याने अर आणि ण्य यांच्यापर्यंत पोहोचतात, ते जग त्यांचे होते, आणि ते सर्व जगांत मोकळेपणाने संचार करतात. शंकराचार्य यातून धडा काढतात: ब्रह्मचर्याला इतकी मोठी नावे दिली, कारण आत्मा जाणण्याचे ते मुख्य साधन आहे; ते काळजीपूर्वक जपायला हवे.