प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
कधीही न झिजणारी पेटी
अन्तरिक्षोदरः कोशो भूमिबुध्नो न जीर्यति दिशो ह्यस्य स्रक्तयो द्यौरस्योत्तरं बिलं स एष कोशो वसुधानस्तस्मिन्विश्वमिदं श्रितम् ॥ १ ॥ तस्य प्राची दिग्जुहूर्नाम सहमाना नाम दक्षिणा राज्ञी नाम प्रतीची सुभूता नामोदीची तासां वायुर्वत्सः स य एतमेवं वायुं दिशां वत्सं वेद न पुत्ररोदं रोदिति सोऽहमेतमेवं वायुं दिशां वत्सं वेद मा पुत्ररोदंरुदम् ॥ २ ॥ अरिष्टं कोशं प्रपद्येऽमुनामुनामुना प्राणं प्रपद्येऽमुनामुनामुना भूः प्रपद्येऽमुनामुनामुना भुवः प्रपद्येऽमुनामुनामुना स्वः प्रपद्येऽमुनामुनामुना ॥ ३ ॥ स यदवोचं प्राणं प्रपद्य इति प्राणो वा इदं सर्वं भूतं यदिदं किंच तमेव तत्प्रापत्सि ॥ ४ ॥ अथ यदवोचं भूः प्रपद्य इति पृथिवीं प्रपद्येऽन्तरिक्षं प्रपद्ये दिवं प्रपद्य इत्येव तदवोचम् ॥ ५ ॥ अथ यदवोचं भुवः प्रपद्य इत्यग्निं प्रपद्ये वायुं प्रपद्य आदित्यं प्रपद्य इत्येव तदवोचम् ॥ ६ ॥ अथ यदवोचंस्वः प्रपद्य इत्यृग्वेदं प्रपद्ये यजुर्वेदं प्रपद्ये सामवेदं प्रपद्य इत्येव तदवोचं तदवोचम् ॥ ७ ॥
आतल्या आत्म्याकडून अध्याय आता एका पित्याच्या काळजीकडे वळतो. दोन खंडांपूर्वी ज्या वीर पुत्राचे वचन दिले होते, त्याच्यासाठीची ही काळजी. सारे विश्व एक मोठी पेटी आहे, अशी कल्पना इथे आहे. अंतरिक्ष तिचा आतला भाग, पृथ्वी तिचा तळ, आणि ती कधीच झिजत नाही. चार दिशा तिचे कोपरे, आणि आकाश तिचे झाकण. तिच्यात सारी संपत्ती आहे, आणि सगळे तिच्यातच टिकून आहे. प्रत्येक दिशेला एक नाव आहे, आणि शंकराचार्य त्याची कारणे देतात. पूर्व म्हणजे जुहू, “आहुतीची पळी”, कारण आहुती देताना लोक पूर्वेकडे तोंड करतात. दक्षिण म्हणजे सहमाना, “सोसणारी”, कारण ती यमाचे राज्य; तिथे पापी आपल्या कर्मांचे फळ सोसतात. पश्चिम म्हणजे राज्ञी, “राणी”, कारण तिथे राजा वरुणाचे राज्य. उत्तर म्हणजे सुभूता, “समृद्ध”, कारण तिथे धनाचा देव कुबेर राहतो. वायू हा दिशांचा पुत्र, कारण तो त्यांच्यापासून जन्मतो. वायूला दिशांचा पुत्र म्हणून जो जाणतो, त्याला कधी पुत्रासाठी रडावे लागत नाही. शंकराचार्य इथे वायूला अमर म्हणतात, आणि हे दीर्घायुष्याचे वचन मानतात: मुलगा वडिलांच्या आधी मरणार नाही. म्हणून वडील म्हणतात: “वायू दिशांचा पुत्र आहे, हे मी जाणतो. मला कधी पुत्रासाठी रडावे न लागो. अमुकासाठी, अमुकासाठी, अमुकासाठी मी त्या अविनाशी पेटीला शरण जातो.” हे म्हणताना तो मुलाचे नाव तीनदा घेतो. तसाच तो प्राणाला शरण जातो, आणि भूः, भुवः, स्वः यांना: म्हणजे पृथ्वी, अंतरिक्ष आणि आकाश यांच्या नावांच्या तीन पवित्र शब्दांना. प्रत्येक शरणागतीचा अर्थ तो स्वतःच सांगतो. प्राण म्हणजे जे काही आहे ते सारे; म्हणून प्राणाला शरण जाताना तो सर्वांनाच शरण गेला. भूः म्हणताना त्याला पृथ्वी, अंतरिक्ष आणि आकाश अभिप्रेत होते; भुवः म्हणताना अग्नी, वायू आणि सूर्य; आणि स्वः म्हणताना ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद. “हाच माझा अर्थ होता,” तो म्हणतो, आणि पुन्हा म्हणतो.