प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
बीजात काहीच नाही
न्यग्रोधफलमत आहरेतीदं भगव इति भिन्द्धीति भिन्नं भगव इति किमत्र पश्यसीत्यण्व्य इवेमा धाना भगव इत्यासामङ्गैकां भिन्द्धीति भिन्ना भगव इति किमत्र पश्यसीति न किंचन भगव इति ॥ १ ॥ तं होवाच यं वै सोम्यैतमणिमानं न निभालयस एतस्य वै सोम्यैषोऽणिम्न एवं महान्यग्रोधस्तिष्ठति श्रद्धत्स्व सोम्येति ॥ २ ॥ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदद्ं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥
वड हे विशाल झाड. त्याच्या फांद्यांतून पारंब्या फुटतात आणि जमिनीत स्वतःची मुळे धरतात; पण त्याचे बी अगदी बारीक असते. “त्या वडाचे एक फळ घेऊन ये.” “हे घ्या, भगवन्.” “फोड ते.” “फोडले, भगवन्.” “त्यात काय दिसते?” “हे बारीक बारीक दाणे, भगवन्.” “त्यातला एक फोड, सौम्या.” “फोडला, भगवन्.” “त्यात काय दिसते?” “काहीच नाही, भगवन्.” वडील म्हणाले, “सौम्या, जे सूक्ष्म सार तुला दिसत नाही, त्याच सारातून हा एवढा मोठा वड उभा राहिला आहे. यावर श्रद्धा ठेव, सौम्या.” शंकराचार्य समजावतात, इथे श्रद्धा मागितली आहे, कारण बाहेर धावणाऱ्या मनाला अशा सूक्ष्म गोष्टी पकडणे कठीण जाते. श्रद्धेमुळे मन त्यांच्यावर स्थिरावते, आणि हळूहळू समजू लागते. बीजातल्या त्या साराप्रमाणेच न दिसणारे ते सूक्ष्म सार जगाचा आत्मा आहे; तेच सत्य. “ते तूच आहेस, श्वेतकेतू.” “भगवन्, मला आणखी समजावून सांगावे.” पण सत् जर जगाचे मूळ आहे, तर ते दिसत का नाही? “ठीक आहे, सौम्या.”