प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
मनात येताच समोर
स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति तेन पितृलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ १ ॥ अथ यदि मातृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य मातरः समुत्तिष्ठन्ति तेन मातृलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ २ ॥ अथ यदि भ्रातृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य भ्रातरः समुत्तिष्ठन्ति तेन भ्रातृलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ३ ॥ अथ यदि स्वसृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य स्वसारः समुत्तिष्ठन्ति तेन स्वसृलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ४ ॥ अथ यदि सखिलोककामो भवति संकल्पादेवास्य सखायः समुत्तिष्ठन्ति तेन सखिलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ५ ॥ अथ यदि गन्धमाल्यलोककामो भवति संकल्पादेवास्य गन्धमाल्ये समुत्तिष्ठतस्तेन गन्धमाल्यलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ६ ॥ अथ यद्यन्नपानलोककामो भवति संकल्पादेवास्यान्नपाने समुत्तिष्ठतस्तेनान्नपानलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ७ ॥ अथ यदि गीतवादित्रलोककामो भवति संकल्पादेवास्य गीतवादित्रे समुत्तिष्ठतस्तेन गीतवादित्रलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ८ ॥ अथ यदि स्त्रीलोककामो भवति संकल्पादेवास्य स्त्रियः समुत्तिष्ठन्ति तेन स्त्रीलोकेन सम्पन्नो महीयते ॥ ९ ॥ यं यमन्तमभिकामो भवति यं कामं कामयते सोऽस्य संकल्पादेव समुत्तिष्ठति तेन सम्पन्नो महीयते ॥ १० ॥
सर्व जगांतली ही मोकळीक असते तरी कशी? पुढचे मंत्र ती उलगडून सांगतात. ज्याला आपल्या आतला आत्मा सापडला आहे, तो देह सोडतो, तेव्हा त्याला फक्त इच्छा करावी लागते. त्याला पितरांच्या जगाची ओढ लागली, तर मनात येताच पितर त्याच्यासमोर उभे राहतात, आणि त्यांच्यात तो मानाने, आनंदाने राहतो. माता, भाऊ, बहिणी आणि मित्र यांच्याबाबतीतही तसेच. इंद्रियांच्या सुखांचेही तसेच. त्याला सुगंध आणि फुलांचे हार, अन्न आणि पेय, गाणे आणि वादन, किंवा स्त्रिया हव्याशा वाटल्या, तर मनात येताच ते समोर येते. तो त्यात रमतो. ज्या ज्या जागेची त्याला ओढ लागते, जे जे तो इच्छितो, ते केवळ त्याच्या संकल्पाने उभे राहते. आधीच्या मंत्रांतल्या “सत्य कामना” म्हणजे याच. शंकराचार्यांच्या अर्थाने ज्ञान्याचे मन शुद्ध झालेले असते, म्हणून ईश्वराच्या संकल्पासारखा त्याचाही संकल्प खरा ठरतो. ही सुखे मनोमय असतात, स्वप्नातल्या दृश्यांसारखी. तरीही ती खोटी नाहीत, कारण ती सत्य असलेल्या आत्म्यावर उभी असतात.