प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
सगळ्यांना जागा
आकाशो वाव तेजसो भूयानाकाशे वै सूर्याचन्द्रमसावुभौ विद्युन्नक्षत्राण्यग्निराकाशेनाह्वयत्याकाशेन शृणोत्याकाशेन प्रतिशृणोत्याकाशे रमत आकाशे न रमत आकाशे जायत आकाशमभिजायत आकाशमुपास्स्वेति ॥ १ ॥ स य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्त आकाशवतो वै स लोकान्प्रकाशवतोऽसंबाधानुरुगायवतोऽभिसिध्यति यावदाकाशस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति य आकाशं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगव आकाशाद्भूय इति आकाशाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥
तेज कुठल्याही रूपात असो, ते आकाशात राहते; आकाश त्याला सामावून घेते. “आकाश तेजापेक्षा मोठे आहे. आकाशात सूर्य आणि चंद्र, वीज, तारे आणि अग्नी आहेत. आकाशातूनच आपण हाक मारतो, आकाशातूनच ऐकतो, आकाशातूनच उत्तर देतो.” आकाश म्हणजे ज्यात सगळ्या गोष्टी असतात ती मोकळी, अफाट जागा. “आकाशात आपण रमतो, आणि आकाशातच रमत नाही. आकाशात जन्मतो, आणि आकाशाकडे वाढतो. आकाशाची उपासना कर.” शंकराचार्यांच्या मते, रमणे म्हणजे एकमेकांसोबत खेळणे, आणि न रमणे म्हणजे प्रियजनांचा वियोग. वाढणे म्हणजे, अंकुर जसा मोकळ्या आकाशाकडे वर वाढतो, तसे. “जो आकाशाची ब्रह्म म्हणून उपासना करतो, त्याला प्रशस्त, प्रकाशाने भरलेली, गर्दी नसलेली, मोकळी जगे मिळतात. आकाश जिथवर पोहोचते, तिथवर तो हवा तसा संचार करतो.” “आकाशापेक्षा मोठे काही आहे का?” “आहे.” “तर ते आपण मला सांगावे.”