प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
एक बलवान माणूस
बलं वाव विज्ञानाद्भूयोऽपि ह शतं विज्ञानवतामेको बलवानाकम्पयते स यदा बली भवत्यथोत्थाता भवत्युत्तिष्ठन्परिचरिता भवति परिचरन्नुपसत्ता भवत्युपसीदन्द्रष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कर्ता भवति विज्ञाता भवति बलेन वै पृथिवी तिष्ठति बलेनान्तरिक्षं बलेन द्यौर्बलेन पर्वता बलेन देवमनुष्या बलेन पशवश्च वयांसि च तृणवनस्पतयः श्वापदान्याकीटपतङ्गपिपीलकं बलेन लोकस्तिष्ठति बलमुपास्स्वेति ॥ १ ॥ स यो बलं ब्रह्मेत्युपास्ते यावद्बलस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो बलं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो बलाद्भूय इति बलाद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ २ ॥
समज पेलायलाही बळ लागते. “बल विज्ञानापेक्षा मोठे आहे. एक बलवान माणूस शंभर समजदार माणसांचाही थरकाप उडवतो.” शंकराचार्यांचे चित्र असे: मदमस्त हत्ती जसा शंभर माणसांना एकाच वेळी थरथर कापायला लावतो, तसा. इथे बल म्हणजे अन्नाने शरीराला आणि मनाला मिळणारा जोम. “माणूस बलवान असला की उठून उभा राहतो; उठला की गुरूंची सेवा करतो. सेवा करता करता तो त्यांच्या जवळ जातो. जवळ गेला की तो पाहतो, ऐकतो, विचार करतो, ग्रहण करतो, आचरतो आणि समजतो.” हा शिष्याचा मार्ग आहे: तो गुरूंचे शब्द ग्रहण करतो, त्यांनुसार जगतो, आणि त्यांचे फळ अनुभवतो. “बलानेच पृथ्वी उभी आहे; अंतराळ, आभाळ आणि पर्वतही. बलानेच देव आणि माणसे, गुरे आणि पक्षी, गवत आणि झाडे, वनपशूंपासून किडे, पतंग आणि मुंग्यांपर्यंत सगळे उभे आहेत. बलानेच जग उभे आहे. बलाची उपासना कर. जो बलाची ब्रह्म म्हणून उपासना करतो, तो बल जिथवर जाऊ शकते तिथवर मोकळेपणाने जाऊ शकतो.” “बलापेक्षा मोठे काही आहे का?” “आहे.” “तर ते आपण मला सांगावे.”