प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
मला ओळखलेस का?
पुरुषं सोम्योतोपतापिनं ज्ञातयः पर्युपासते जानासि मां जानासि मामिति तस्य यावन्न वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायां तावज्जानाति ॥ १ ॥ अथ यदास्य वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायामथ न जानाति ॥ २ ॥ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत् सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ३ ॥
वडील पुन्हा मृत्युशय्येकडे वळले. “सौम्या, माणूस गंभीर आजारी पडून अंथरुणाला खिळतो, तेव्हा त्याची माणसे भोवती गोळा होतात, आणि विचारतात, ‘मला ओळखलेस का? मला ओळखलेस का?’ जोपर्यंत त्याची वाणी मनात, मन प्राणात, प्राण तेजात, आणि तेज परम देवतेत विलीन झालेले नसते, तोपर्यंत तो त्यांना ओळखतो.” “पण त्याची वाणी मनात, मन प्राणात, प्राण तेजात, आणि तेज परम देवतेत विलीन झाले, की तो त्यांना ओळखत नाही.” वडिलांनी आधी सांगितलेला मरणाचा हाच क्रम; तो सत्मध्ये संपतो. शंकराचार्य सांगतात, ज्ञानी आणि अज्ञानी दोघेही सारखेच मरतात. जो जाणत नाही, त्याचा पुनर्जन्म होतो. आपल्या पूर्वकर्मांनी जसे घडवले असेल, त्याप्रमाणे तो सत्मधून पुन्हा उठतो, आणि नव्या देहात जातो: वाघाच्या, देवाच्या किंवा माणसाच्या. ज्ञानी माणसाचे अंतर ज्ञानाने उजळलेले असते; शंकराचार्य त्या ज्ञानाला शास्त्राने आणि गुरूंच्या शब्दांनी लावलेल्या दिव्याची उपमा देतात. तो सत्मध्ये जातो, आणि परत येत नाही. मरणारे त्याच सूक्ष्म सारात जातात: आत्मा, सत्य. “ते तूच आहेस, श्वेतकेतू.” “भगवन्, मला आणखी समजावून सांगावे.” मरताना दोघेही सत्मध्ये जातात, तर एक परत येतो आणि दुसरा का येत नाही? “ठीक आहे, सौम्या.”