प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
जिथे दुसरे काही दिसत नाही
यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमाथ यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पं यो वै भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्मर्त्य्ं स भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्नि यदि वा न महिम्नीति ॥ १ ॥ गोअश्वमिह महिमेत्याचक्षते हस्तिहिरण्यं दासभार्यं क्षेत्राण्यायतनानीति नाहमेवं ब्रवीमि ब्रवीमीति होवाचान्योह्यन्यस्मिन्प्रतिष्ठित इति ॥ २ ॥
भूमा कसा, हे सनत्कुमारांनी सांगितले. “जिथे माणूस दुसरे काही पाहत नाही, दुसरे काही ऐकत नाही, दुसरे काही जाणत नाही, तो भूमा. जिथे तो दुसरे काही पाहतो, ऐकतो, जाणतो, ते अल्प. भूमा अमृत आहे; अल्प मर्त्य आहे.” भूम्यात पाहण्यासाठी दुसरी कुठली गोष्ट नसते, आणि त्याच्यापासून वेगळा उभा असलेला पाहणाराही नसतो. शंकराचार्य म्हणतात, अल्प हे अज्ञान आहे तोवरच टिकते, जाग येईपर्यंतच्या स्वप्नासारखे. “भगवन्, भूमा कशावर उभा आहे?” “आपल्याच महिम्यावर; किंवा खरे तर, महिम्यावरही नाही.” आधार सांगायचाच झाला, तर तो त्याचा स्वतःचा महिमा. खरे पाहता तो कशावरच उभा नाही, कारण त्याच्याखेरीज दुसरे काही अस्तित्वातच नाही. “इथे लोक गायी आणि घोडे, हत्ती आणि सोने, दासदासी आणि बायका, शेते आणि घरे यांना महिमा म्हणतात. मी त्याबद्दल बोलत नाही,” ते म्हणाले, “तसे नाही; कारण तिथे एक गोष्ट दुसरीवर टेकलेली असते.” असा मोठेपणा म्हणजे माणसाबाहेरची गोष्ट; माणूस तिच्यावर टेकतो. भूम्याला टेकायला स्वतःबाहेर काहीच नाही.