प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
परत न येण्याची वाट
य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति तद्यद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति ॥ १ ॥ एतं संयद्वाम इत्याचक्षत एतं हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति सर्वाण्येनं वामान्यभिसंयन्ति य एवं वेद ॥ २ ॥ एष उ एव वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयति सर्वाणि वामानि नयति य एवं वेद ॥ ३ ॥ एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भाति सर्वेषु लोकेषु भाति य एवं वेद ॥ ४ ॥ अथ यदु चैवास्मिञ्छव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्चिषमेवाभिसंभवन्त्यर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान्षडुदङ्ङेति मासांस्तान्मासेभ्यः संवत्सरं संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत् पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्तं नावर्तन्ते नावर्तन्ते ॥ ५ ॥
“डोळ्यात जो पुरुष दिसतो, तो आत्मा,” गुरू म्हणाले. “तो अमर आणि निर्भय आहे. तो ब्रह्म आहे. डोळ्यात तूप किंवा पाणी टाकले, तरी ते कडांकडे वाहून जाते.” शंकराचार्य सांगतात, ज्यांची दृष्टी आत वळली आहे, त्यांना हा पुरुष दिसतो: सगळ्या पाहण्यामागचा पाहणारा, अग्नींनी सांगितलेला आनंद आणि आकाश. त्याचे स्थान असलेला डोळाही, कमळाच्या पानासारखा, त्याच्यावर पडलेले काही धरून ठेवत नाही. मग आत्म्याला कशाचा डाग लागणे किती अशक्य! “लोक त्याला संयद्वाम म्हणतात, ‘जिथे सारे शुभ एकत्र येते’, कारण सारे शुभ त्याच्याकडे येते; हे जो जाणतो, त्याच्याकडेही ते येते. तो वामनी, ‘शुभ आणणारा’, कारण तो सारे शुभ घेऊन येतो; हे जाणणाराही तसेच करतो. तो भामनी, ‘प्रकाश देणारा’, कारण तो सर्व जगांत झळकतो; हे जाणणाराही तसाच झळकतो.” “अंत्यसंस्कार होवोत वा न होवोत, असे लोक ज्वाळेत प्रवेश करतात. ज्वाळेतून ते दिवसात जातात, मग शुक्ल पक्षात, मग सूर्य उत्तरेकडे सरकतो त्या उत्तरायणाच्या सहा महिन्यांत. मग वर्षात, सूर्यात, चंद्रात, विजेत. तिथे एक अमानव पुरुष त्यांना ब्रह्मपदापर्यंत नेतो. हाच देवयान, देवांचा मार्ग, ब्रह्मपदाचा मार्ग. या मार्गाने जाणारे या मानवी भोवऱ्यात परत येत नाहीत. ते परत येत नाहीत.” ही उत्तरोत्तर अधिक तेजस्वी प्रकाशाची वाट आहे, चितेच्या ज्वाळेतून वर जाणारी. शंकराचार्यांच्या मते प्रत्येक टप्पा म्हणजे एक देवता, जी प्रवाशाला पुढे नेते. अंत्यसंस्कारांबद्दलचे शब्द ज्ञानाचा गौरव करतात; ते संस्कारांना मनाई करत नाहीत. भोवरा म्हणजे जन्म आणि मृत्यू: रहाटाच्या मडक्यांसारखा तो माणसांना गोल गोल फिरवत राहतो.