प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
भान नसलेला विद्वान
चित्तं वाव सं कल्पाद्भूयो यदा वै चेतयतेऽथ संकल्पयतेऽथ मनस्यत्यथ वाचमीरयति तामु नाम्नीरयति नाम्नि मन्त्रा एकं भवन्ति मन्त्रेषु कर्माणि ॥ १ ॥ तानि ह वा एतानि चित्तैकायनानि चित्तात्मानि चित्ते प्रतिष्ठितानि तस्माद्यद्यपि बहुविदचित्तो भवति नायमस्तीत्येवैनमाहुर्यदयं वेद यद्वा अयं विद्वान्नेत्थमचित्तः स्यादित्यथ यद्यल्पविच्चित्तवान्भवति तस्मा एवोत शुश्रूषन्ते चित्तंह्येवैषामेकायनं चित्तमात्मा चित्तं प्रतिष्ठा चित्तमुपास्स्वेति ॥ २ ॥ स यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास्ते चित्तान्वै स लोकान्ध्रुवान्ध्रुवः प्रतिष्ठितान्प्रतिष्ठितोऽव्यथमानानव्यथमानोऽभिसिध्यति यावच्चित्तस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यश्चित्तं ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवश्चित्ताद्भूय इति चित्ताद्वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ ३ ॥
निर्णय घ्यायचा, तर आधी समोर काय आहे ते दिसायला हवे. शंकराचार्य सांगतात, चित्त म्हणजे प्रसंग काय मागतो याचे भान, आणि मागचे-पुढचे पाहून एखादी गोष्ट कशाच्या उपयोगी पडेल याचा अंदाज. “चित्त संकल्पापेक्षा मोठे आहे. माणसाला भान आले की तो संकल्प करतो, मनात आणतो, वाणी उच्चारतो, आणि ती नामात उच्चारतो. नामात मंत्र एकत्र होतात, आणि मंत्रांत कर्मे.” “ही सगळी चित्तात एकवटतात, चित्तानेच बनलेली असतात, चित्तावरच उभी असतात. म्हणून एखाद्याला खूप काही येत असले, पण चित्त नसले, तर लोक म्हणतात, ‘तो कुणीच नाही, त्याला कितीही येवो. त्याला खरेच कळत असते, तर तो इतका बेभान नसता.’ पण थोडेच शिकलेल्याकडे चित्त असले, तर लोक त्याचे बोलणे उत्सुकतेने ऐकतात. चित्त हेच या सगळ्यांचे एकत्र येण्याचे ठिकाण, त्यांचा आत्मा, त्यांचा आधार. चित्ताची उपासना कर.” “जो चित्ताची ब्रह्म म्हणून उपासना करतो, त्याला चित्ताने भरलेली जगे मिळतात: तो स्वतः जसा स्थिर, भक्कम पायावर उभा आणि अढळ, तशीच ती. चित्त जिथवर पोहोचते, तिथवर त्याला मोकळीक असते.” “चित्तापेक्षा मोठे काही आहे का?” “आहे.” “तर ते आपण मला सांगावे.”