प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
भंगलेल्या यज्ञाची दुरुस्ती
प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत्तेषां तप्यमानानां रसान्प्रावृहदग्निं पृथिव्या वायुमन्तरिक्षातादित्यं दिवः ॥ १ ॥ स एतास्तिस्रो देवता अभ्यतपत्तासां तप्यमानानां रसान्प्रावृहदग्नेरृचो वायोर्यजूंषि सामान्यादित्यात् ॥ २ ॥ स एतां त्रयीं विद्यामभ्यतपत्तस्यास्तप्यमानाया रसान्प्रावृहद्भूरित्यृग्भ्यो भुवरिति यजुर्भ्यः स्वरिति सामभ्यः ॥ ३ ॥ तद्यदृक्तो रिष्येद्भूः स्वाहेति गार्हपत्ये जुहुयादृचामेव तद्रसेनर्चां वीर्येणर्चां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति ॥ ४ ॥ स यदि यजुष्टो रिष्येद्भुवः स्वाहेति दक्षिणाग्नौ जुहुयाद्यजुषामेव तद्रसेन यजुषां वीर्येण यजुषां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति ॥ ५ ॥ अथ यदि सामतो रिष्येत्स्वः स्वाहेत्याहवनीये जुहुयात्साम्नामेव तद्रसेन साम्नां वीर्येण साम्नां यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति ॥ ६ ॥ तद्यथा लवणेन सुवर्णं संदध्यात्सुवर्णेन रजतं रजतेन त्रपु त्रपुणा सीसं सीसेन लोहं लोहेन दारु दारु चर्मणा ॥ ७ ॥ एवमेषां लोकानामासां देवतानामस्यास्त्रय्या विद्याया वीर्येण यज्ञस्य विरिष्टं संदधाति भेषजकृतो ह वा एष यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवति ॥ ८ ॥ एष ह वा उदक्प्रवणो यज्ञो यत्रैवंविद्ब्रह्मा भवत्येवंविदं ह वा एषा ब्रह्माणमनुगाथा यतो यत आवर्तते तत्तद्गच्छति ॥ ९ ॥ मानवो ब्रह्मैवैक ऋत्विक्कुरूनश्वाभिरक्षत्येवंविद्ध वै ब्रह्मा यज्ञं यजमानं सर्वांश्चर्त्विजोऽभिरक्षति तस्मादेवंविदमेव ब्रह्माणं कुर्वीत नानेवंविदं नानेवंविदम् ॥ १० ॥
दुसरी शिकवण सांगते, यज्ञात दोष आला तर तो कसा भरून काढायचा. प्रजापतीने, प्रजांच्या स्वामीने, जगांवर तप केले आणि त्यांचे सार काढले: पृथ्वीतून अग्नी, अंतरिक्षातून वायू, आणि स्वर्गातून सूर्य. या तीन देवांवर तप करून त्याने अग्नीतून ऋग्वेदाच्या ऋचा, वायूतून यजुर्वेदाचे मंत्र, आणि सूर्यातून सामवेदाची गाने काढली. या तिन्ही वेदांवर तप करून त्याने तीन पवित्र शब्द काढले: ऋचांमधून भूः, मंत्रांमधून भुवः, आणि गानांमधून स्वः. त्यांचा अर्थ पृथ्वी, मधले अंतरिक्ष आणि स्वर्ग. या शब्दांत जगांचे, देवांचे आणि वेदांचे सार आहे, म्हणून ते यज्ञ सांधू शकतात. ऋग्वेदाच्या ऋचांमुळे चूक झाली, तर “भूः स्वाहा” म्हणत गार्हपत्य अग्नीत आहुती द्यावी. मग ऋचांचेच सार आणि सामर्थ्य ती हानी भरून काढते. मंत्रांतली चूक दक्षिणाग्नीत “भुवः स्वाहा” म्हणून सुधारावी. गानातली चूक आहवनीय अग्नीत “स्वः स्वाहा” म्हणून सुधारावी. सोने मिठाने जोडतात; शंकराचार्यांच्या मते हे मीठ म्हणजे टाकणखारासारखा, सोने मऊ करणारा क्षार. चांदी सोन्याने जोडतात, कथील चांदीने, शिसे कथिलाने, लोखंड शिशाने, आणि लाकूड लोखंडाने किंवा चामड्याने. तसेच या जगांचे, देवांचे आणि वेदाचे सामर्थ्य कोणताही दोष सांधते. हे जाणणारा ब्रह्मा-पुरोहित असला, की यज्ञ बरा होतो; शंकराचार्य म्हणतात, चांगल्या वैद्याच्या हाती आजारी माणूस बरा होतो तसा. उत्तरेकडे उतार असलेल्या जमिनीसारखा हा यज्ञ उत्तरेकडे वाहतो; शंकराचार्यांच्या अर्थाने, उत्तरेच्या वाटेकडे, म्हणजे देवयानाकडे. एक गीत अशा पुरोहिताची स्तुती करते: यज्ञ जिथे जिथे मागे फिरतो, तिथे तिथे तो जातो. शंकराचार्यांच्या अर्थाने, यज्ञ जिथे अडखळतो, तिथे तो यज्ञ सांधायला जातो. मूळ शब्द “मानव” आहे; शंकराचार्य त्याचा अर्थ मौन पाळणारा असा घेतात. पुरोहितांपैकी हा मौनी एकटाच काम करणाऱ्यांचे रक्षण करतो, जशी घोडी आपल्यावर स्वार झालेल्या योद्ध्याचे रक्षण करते. हे जाणून तो यज्ञाचे, यजमानाचे आणि सर्व पुरोहितांचे रक्षण करतो. म्हणून हे जाणणाऱ्यालाच ब्रह्मा-पुरोहित म्हणून निवडावे, न जाणणाऱ्याला कधीही नाही. इथे चौथा अध्याय संपतो.