प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
चार पादांचे ब्रह्म
मनो ब्रह्मेत्युपासीतेत्यध्यात्ममथाधिदैवतमाकाशो ब्रह्मेत्युभयमादिष्टं भवत्यध्यात्मं चाधिदैवतं च ॥ १ ॥ तदेतच्चतुष्पाद्ब्रह्म वाक्पादः प्राणः पादश्चक्षुः पादः श्रोत्रं पाद इत्यध्यात्ममथाधिदैवतमग्निः पादो वायुः पादा अदित्यः पादो दिशः पाद इत्युभयमेवादिष्टं भवत्यध्यात्मं चैवाधिदैवतं च ॥ २ ॥ वागेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः सोऽग्निना ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥ ३ ॥ प्राण एव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स वायुना ज्योतिषा भाति च तपति च् भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥ ४ ॥ चक्षुरेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स आदित्येन ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद ॥ ५ ॥ श्रोत्रमेव ब्रह्मणश्चतुर्थः पादः स दिग्भिर्ज्योतिषा भाति च तपति च भाति च तपति च कीर्त्या यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवं वेद य एवं वेद ॥ ६ ॥
आता ब्रह्म दोन प्रतीकांतून शिकवले जाते. आत, मनाची ब्रह्म म्हणून उपासना करावी; देवतांच्या जगात, आकाशाची ब्रह्म म्हणून. शंकराचार्य समजावतात, दोन्ही योग्य आहेत: ब्रह्म मनानेच जाणले जाते, आणि जसे ब्रह्म, तसेच आकाशही सर्वत्र, सूक्ष्म आणि अमर्याद आहे. एखाद्या प्राण्याप्रमाणे हे ब्रह्म चार पादांचे आहे. आत ते पाद म्हणजे वाणी, प्राण, डोळा आणि कान; बाहेर अग्नी, वायू, सूर्य आणि दिशा. पाय शरीराला वस्तूंपर्यंत नेतात. तसे वाणीतून मन नाव दिलेल्या वस्तूपर्यंत पोहोचते, आणि डोळ्यातून दिसणाऱ्या वस्तूपर्यंत. प्रत्येक आतला पाद त्याच्या बाहेरच्या जोडीदारामुळे उजळतो. वाणी हा ब्रह्मतत्त्वाचा एक पाद आहे, आणि अग्नीच्या प्रकाशाने ती झळाळते, तळपते. तसेच प्राण वायूने, डोळा सूर्याने, आणि कान दिशांनी झळाळतो, तळपतो; हे प्रत्येकही एकेक पाद. हे जो जाणतो, तो कीर्तीने, लौकिकाने आणि ब्रह्मतेजाने झळाळतो, तळपतो.