प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
शरीरापासून मुक्त
मघवन्मर्त्यं वा इदं शरीरमात्तं मृत्युना तदस्यामृतस्याशरीरस्यात्मनोऽधिष्ठानमात्तो वै सशरीरः प्रियाप्रियाभ्यां न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्त्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः ॥ १ ॥ अशरीरो वायुरभ्रं विद्युत्स्तनयित्नुरशरीराण्येतानि तद्यथैतान्यमुष्मादाकाशात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यन्ते ॥ २ ॥ एवमेवैष सम्प्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमपुरुषः स तत्र पर्येति जक्षत्क्रीडन्रममाणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा ज्ञातिभिर्वा नोपजनं स्मरन्निदं शरीरं स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त एवमेवायमस्मिञ्छरीरे प्राणो युक्तः ॥ ३ ॥ अथ यत्रैतदाकाशमनुविषण्णं चक्षुः स चाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुरथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा गन्धाय घ्राणमथ यो वेदेदमभिव्याहराणीति स आत्माभिव्याहाराय वागथ यो वेदेदं शृणवानीति स आत्मा श्रवणाय श्रोत्रम् ॥ ४ ॥ अथ यो वेदेदं मन्वानीति सात्मा मनोऽस्य दैवं चक्षुः स वा एष एतेन दैवेन चक्षुषा मनसैतान्कामान्पश्यन्रमते य एते ब्रह्मलोके ॥ ५ ॥ तं वा एतं देवा आत्मानमुपासते तस्मात्तेषां सर्वे च लोका आत्ताः सर्वे च कामाः स सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्र्जापतिरुवाच प्रजापतिरुवाच ॥ ६ ॥
प्रजापतीचे शेवटचे उत्तर शरीरापासून सुरू होते. “मघवा, हे शरीर मर्त्य आहे. मृत्यूने त्याला घट्ट धरले आहे. तरीही ते अमर, अशरीर आत्म्याचे निवासस्थान आहे. जोवर शरीर आहे, तोवर सुख आणि दुःख माणसाला धरून राहतात. त्यांना अंत नाही. पण अशरीराला सुख आणि दुःख शिवत नाहीत.” शंकराचार्य नोंदवतात, त्याला न शिवणारे सुख-दुःख म्हणजे कर्मातून जन्मणारे. आत्म्याचा स्वभावच असलेला आनंद मात्र राहतो, जशी अग्नीत उष्णता राहते. “वारा अशरीर आहे. ढग, वीज आणि गडगडाटही अशरीर आहेत. ते त्या आकाशातून वर उठतात, आणि परम ज्योतीला पोहोचतात. मग प्रत्येक आपापल्या रूपात प्रकट होते. तसाच हा संप्रसाद या शरीरातून वर उठतो, आणि परम ज्योतीला पोहोचतो. तो आपल्या स्वरूपात प्रकट होतो. तोच उत्तम पुरुष.” शंकराचार्य पावसाळ्यापूर्वीच्या आकाशाचे चित्र रंगवतात: तेव्हा वारा आणि ढग त्यात लपलेले असतात. उन्हाळ्यातल्या सूर्याची, म्हणजे त्यांच्या “परम ज्योतीची”, उष्णता मिळाली की पाऊस येतो, आणि ते पुन्हा प्रकट होतात, प्रत्येक आपापल्या रूपात. “तिथे तो हसत, खेळत, रमत फिरतो: स्त्रियांबरोबर, रथांबरोबर किंवा आप्तांबरोबर. ज्या शरीरात तो जन्मला, त्याची त्याला आठवणही राहत नाही. गाडीला जसा बैल जुंपलेला असतो, तसा या शरीराला प्राण जुंपलेला असतो. डोळा जिथे बाहेर आकाशाकडे पाहतो, तिथे पाहणारा तो डोळ्यातला पुरुष. डोळा केवळ पाहण्यासाठी. ‘मी वास घेऊ’ असे जो जाणतो, तो आत्मा; नाक वास घेण्यासाठी. ‘मी बोलू’ असे जो जाणतो, तो आत्मा; वाणी बोलण्यासाठी. ऐकणे आणि कान यांचेही तसेच. ‘मी विचार करू’ असे जो जाणतो, तो आत्मा. मन ही त्याची दिव्य दृष्टी.” शंकराचार्य सांगतात, इंद्रिये केवळ वर्तमान पकडतात; मन भूत आणि भविष्य, सूक्ष्म आणि लपलेले, यांच्यापर्यंतही पोहोचते. “त्या दिव्य दृष्टीने तो ब्रह्मरूप जगातल्या कामना पाहतो, आणि रमतो. देव या आत्म्याची उपासना करतात, म्हणून सगळी जगे आणि सगळ्या कामना त्यांच्या असतात. जो हा आत्मा शोधतो आणि जाणतो, त्याला सगळी जगे आणि सगळ्या कामना मिळतात.” असे प्रजापती म्हणाला; असे प्रजापती म्हणाला. डोळ्यात, स्वप्नात आणि झोपेत, प्रत्येक वेळी द्रष्टा तोच होता, असे शंकराचार्य ठासून सांगतात; वाढायची होती ती इंद्राची समज.