प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
ते तूच आहेस
उद्दालको हारुणिः श्वेतकेतुं पुत्रमुवाच स्वप्नान्तं मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेनं स्वपितीत्याचक्षते स्वंह्यपीतो भवति ॥ १ ॥ स यथा शकुनिः सूत्रेण प्रबद्धो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा बन्धनमेवोपश्रयत एवमेव खलु सोम्य तन्मनो दिशं दिशं पतित्वान्यत्रायतनमलब्ध्वा प्राणमेवोपश्रयते प्राणबन्धनं हि सोम्य मन इति ॥ २ ॥ अशनापिपासे मे सोम्य विजानीहीति यत्रैतत्पुरुषोऽशिशिषति नामाप एव तदशितं नयन्ते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तदप आचक्षतेऽशनायेति तत्रितच्छुङ्गमुत्पतितं सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ॥ ३ ॥ तस्य क्व मूलं स्यादन्यत्रान्नादेवमेव खलु सोम्यान्नेन शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाः ॥ ४ ॥ अथ यत्रैतत्पुरुषः पिपासति नाम तेज एव तत्पीतं नयते तद्यथा गोनायोऽश्वनायः पुरुषनाय इत्येवं तत्तेज आचष्ट उदन्येति तत्रैतदेव शुङ्गमुत्पतितं सोम्य विजानीहि नेदममूलं भविष्यतीति ॥ ५ ॥ तस्य क्व मूलं स्यादन्यत्राद्भ्य्ऽद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठा यथा तु खलु सोम्येमास्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य त्रिवृत्त्रिवृदेकैका भवति तदुक्तं पुरस्तादेव भवत्यस्य सोम्य पुरुषस्य प्रयतो वाङ्मनसि सम्पद्यते मनः प्राणे प्राणस्तेजसि तेजः परस्यां देवतायाम् ॥ ६ ॥ स य एषोऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति भूय एव मा भगवान्विज्ञापयत्विति तथा सोम्येति होवाच ॥ ७ ॥
देह आणि मन यांच्या खाली काय आहे, तिकडे उद्दालक आरुणी आता वळतात, आणि सुरुवात झोपेपासून करतात. “सौम्या, गाढ झोप म्हणजे काय, ते माझ्याकडून समजून घे. माणूस झोपतो, तेव्हा तो सत्शी एकरूप झालेला असतो; तो आपल्या स्वतःत गेलेला असतो. म्हणूनच झोपलेल्याला ‘स्वपिति’ म्हणतात: तो ‘स्वम् अपीत’, आपल्या स्वतःत गेलेला असतो. दोरीने बांधलेला पक्षी इकडे तिकडे उडतो, त्याला दुसरीकडे कुठे विसावा मिळत नाही, आणि शेवटी जिथे बांधलेला असतो, तिथेच येऊन बसतो. तसेच मनाला दुसरीकडे कुठे विसावा मिळत नाही, आणि ते प्राणावर येऊन स्थिरावते, कारण मन प्राणाला बांधलेले आहे.” शंकराचार्यांच्या मते इथे झोप म्हणजे स्वप्नरहित गाढ झोप, आणि इथला “प्राण” म्हणजे स्वतः सत्, सर्व जीवनाचे जीवन. मग भूक आणि तहान. “सौम्या, माणसाला भूक लागते, कारण त्याने खाल्लेले अन्न पाणी वाहून नेते.” पाणी अन्न विरघळवते आणि ते शरीरात पुढे नेते. लोक जसे गाईंचा नेता, घोड्यांचा नेता, माणसांचा नेता म्हणतात, तसे पाण्याला ‘अशनाया’, म्हणजे ‘अन्नाचा नेता’, म्हणतात. संस्कृतात भुकेलाही हाच शब्द आहे. “माणसाला तहान लागते, कारण त्याने प्यायलेले पाणी तेज वाहून नेते.” तेज पाणी सुकवते आणि ते रक्तात आणि प्राणात नेते. म्हणून तेजाला ‘उदन्या’, म्हणजे ‘पाण्याचा नेता’, म्हणतात; तहानेलाही हाच शब्द. मग मुळांची साखळी. “सौम्या, हा देह म्हणजे वर फुटलेला एक कोंब समज: मुळाशिवाय तो असू शकत नाही, आणि त्याचे मूळ अन्न. अन्न हा कोंब मानलास, तर त्याचे मूळ पाणी शोध; पाण्याचे मूळ तेज, आणि तेजाचे मूळ सत्. सत् हेच सर्व प्राण्यांचे मूळ, त्यांचे घर आणि त्यांचा आधार.” तहानेसाठीही त्यांनी हीच साखळी पुन्हा मांडली: देहापासून पाणी आणि तेज यांच्यामार्गे मागे सत्पर्यंत. “माणसात पोहोचल्यावर तिन्ही तिहेरी कसे होतात, ते मी तुला सांगितले. माणूस मरत असतो, तेव्हा त्याची वाणी मनात विलीन होते, मन प्राणात, प्राण तेजात, आणि तेज परम देवतेत.” ती देवता म्हणजे सत्. सोप्या शब्दांत सांगायचे, तर झोपेप्रमाणे मरणातही आपण सत्मध्ये परत जातो; आणि ज्यात आपण परत जातो, तेच आपण मुळात नेहमी असतो. वडील त्याला ते सूक्ष्म सार (अणिमा) म्हणतात, आणि सत्य: घड्याखालच्या मातीसारखे, प्रत्येक नावाखाली जे खरे टिकून राहते, ते. मग त्यांनी ते सांगितले. “ते सूक्ष्म सार म्हणजेच या साऱ्या जगाचा आत्मा. तेच सत्य. तोच आत्मा. ते तूच आहेस, श्वेतकेतू.” मूळ शब्द आहेत “तत्त्वमसि”: “तू त्याच्यासारखा आहेस” असे नव्हे, तर “ते तूच आहेस”. शंकराचार्य ठासून सांगतात, हे शब्दशः घ्यायचे आहे; एखाद्या शूराला “तू सिंह आहेस” असे आपण अलंकाराने म्हणतो, तसे हे नाही. “भगवन्, मला आणखी समजावून सांगावे.” “ठीक आहे, सौम्या.”