प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
निखारा आणि उपवास
षोडशकलः सोम्य पुरुषः पञ्चदशाहानि माशीः काममपः पिबापोमयः प्राणो नपिबतो विच्छेत्स्यत इति ॥ १ ॥ स ह पञ्चदशाहानि नशाथ हैनमुपससाद किं ब्रवीमि भो इत्यृचः सोम्य यजूंषि सामानीति स होवाच न वै मा प्रतिभान्ति भो इति ॥ २ ॥ तं होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्या हितस्यैकोऽङ्गारः खद्योतमात्रः परिशिष्टः स्यात्तेन ततोऽपि न बहु दहेदेवंसोम्य ते षोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टा स्यात्तयैतर्हि वेदान्नानुभवस्यशानाथ मे विज्ञास्यसीति ॥ ३ ॥ स हशाथ हैनमुपससाद तं ह यत्किंच पप्रच्छ सर्वंह प्रतिपेदे ॥ ४ ॥ तं होवाच यथा सोम्य महतोऽभ्याहितस्यैकमङ्गारं खद्योतमात्रं परिशिष्टं तं तृणैरुपसमाधाय प्राज्वलयेत्तेन ततोऽपि बहु दहेत् ॥ ५ ॥ एवं सोम्य ते षोडशानां कलानामेका कलातिशिष्टाभूत्सान्नेनोपसमाहिता प्राज्वाली तयैतर्हि वेदाननुभवस्यन्नमयंहि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वागिति तद्धास्य विजज्ञाविति विजज्ञाविति ॥ ६ ॥
“सौम्या, माणसाला सोळा कला असतात.” शंकराचार्यांच्या मते या कला म्हणजे अन्नातून मनाला मिळणारे बळ, सोळा भागांत वाटलेले. “पंधरा दिवस काहीही खाऊ नकोस, पण हवे तेवढे पाणी पी. प्राण पाण्याचा बनलेला आहे, म्हणून पाणी पीत राहिलास तर तो तुला सोडून जाणार नाही.” श्वेतकेतूने पंधरा दिवस उपवास केला. मग तो वडिलांकडे आला: “भगवन्, मी काय म्हणून दाखवू?” “ऋचा, यजुस् आणि सामे,” म्हणजे त्याने शिकलेले वेदांचे तीन प्रकारचे पाठ. “भगवन्, मला काहीच आठवत नाही.” “एखादी मोठी आग विझत विझत काजव्याएवढ्या एका निखाऱ्यावर आली आहे, अशी कल्पना कर,” वडील म्हणाले. “त्या निखाऱ्याने फारसे काही जळत नाही. तसेच, सौम्या, तुझ्या सोळा कलांपैकी एकच उरली आहे, आणि तिच्या बळावर तुला वेद आठवत नाहीत. जेव, मग माझे म्हणणे तुला कळेल.” शंकराचार्य सांगतात, उपवासाच्या प्रत्येक दिवशी एकेक कला कमी झाली, जसा कृष्णपक्षात चंद्र रोज एकेका कलेने झिजतो. त्याने जेवण केले आणि तो परत आला. वडिलांनी जे जे विचारले, त्याचे त्याने पुरे उत्तर दिले. वडील म्हणाले, “त्या लहानशा निखाऱ्यावर गवत रचले, तर तो भडकून उठतो, आणि आधीपेक्षा कितीतरी जास्त जाळतो.” “तसेच सौम्या, तुझ्या उरलेल्या एका कलेवर अन्न रचले गेले, ती भडकून उठली, आणि आता तुला वेद आठवतात. मन अन्नाचे बनलेले आहे, प्राण पाण्याचा, आणि वाणी तेजाची.” मग वडिलांचे म्हणणे त्याला कळले; ते त्याला कळले. ही पुनरुक्ती शिकवणीचा हा भाग संपल्याची खूण आहे.