प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
स्त्री हा अग्नी
योषा वाव गौतमाग्निस्तस्या उपस्थ एव समिद्यदुपमन्त्रयते स धूमो योनिरर्चिर्यदन्तः करोति तेऽङ्गारा अभिनन्दा विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवा रेतो जुह्वति तस्या आहुतेर्गर्भः संभवति ॥ २ ॥
पाचवा अग्नी म्हणजे जिथे जीवनाचा आरंभ होतो. उपनिषद त्याबद्दल मोकळेपणाने बोलते, आणखी एक पवित्र आहुती म्हणूनच. “गौतम, स्त्री हा एक अग्नी आहे. तिचे जननेंद्रिय त्याची समिधा; पुरुषाने तिला जवळ बोलावणे हा धूर; तिचे गर्भाशय ही ज्वाला; तो आत जे करतो ते निखारे; आणि सुख या ठिणग्या. या अग्नीत देव वीर्याची आहुती देतात, आणि त्या आहुतीतून गर्भ उत्पन्न होतो.” अशा रीतीने पाचव्या प्रश्नाचे उत्तर मिळते. श्रद्धा, सोम, पाऊस, अन्न आणि वीर्य हे एकच पाणी आहे, पाच वेळा अर्पण केलेले, आणि पाचव्या आहुतीला ते गर्भातले बाळ झाले आहे. शंकराचार्य नोंदवतात की यात सारी महाभूते काम करत असतात, पण प्रत्येक टप्प्यात द्रवच सर्वांत उघड दिसतो, म्हणून पाण्याचे नाव घेतले आहे.