प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
सूर्य: मधाचे पोळे
॥ इति द्वितीयोऽध्यायः ॥ ॥ तृतीयोऽध्यायः ॥ असौ वा आदित्यो देवमधु तस्य द्यौरेव तिरश्चीनवंशोऽन्तरिक्षमपूपो मरीचयः पुत्राः ॥ १ ॥ तस्य ये प्राञ्चो रश्मयस्ता एवास्य प्राच्यो मधुनाड्यः । ऋच एव मधुकृत ऋग्वेद एव पुष्पं ता अमृता आपस्ता वा एता ऋचः ॥ २ ॥ एतमृग्वेदमभ्यतपंस्तस्याभितप्तस्य यशस्तेज इन्द्रियं वीर्यमन्नाद्यंरसोऽजायत ॥ ३ ॥ तद्व्यक्षरत्तदादित्यमभितोऽश्रयत्तद्वा एतद्यदेतदादित्यस्य रोहितंरूपम् ॥ ४ ॥
हा अध्याय सूर्याचे आणि हृदयाचे ध्यान करतो, आणि दोघांत एकच प्रकाश पाहतो. दुसरा अध्याय जिथे थांबला, तिथूनच तो सुरू होतो: सगळ्या वैदिक यज्ञांचे शेवटी फळ काय? उत्तर एका चित्रातून मिळते. सूर्य हे मधाचे पोळे आहे, आणि देव त्याच्या मधावर जगतात. आकाशात लटकलेले एक पोळे डोळ्यांसमोर आणा. ज्या आडव्या वाशाला ते लटकले आहे, तो वासा म्हणजे आकाश. पृथ्वी आणि आकाश यांच्यामधले अंतरिक्ष म्हणजे पोळे. प्रकाशाचे कण म्हणजे पोळ्याच्या कप्प्यांतली पिल्ले. आणि सूर्याचे किरण म्हणजे मधाचे कप्पे, प्रत्येक दिशेचे वेगळे. पूर्वेकडच्या कप्प्यांत मधमाश्या म्हणजे ऋग्वेदाच्या ऋचा, यज्ञात म्हटली जाणारी सूक्ते. त्या ज्या फुलावर बसतात, ते फूल ऋग्वेद. आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य, ज्यांचा अर्थ इथे घेतला आहे, ऋग्वेद म्हणजे त्याने सांगितलेले यज्ञकर्म असे मानतात. मधमाश्या जो रस गोळा करतात, तो म्हणजे “अमृत जल”. त्यांच्या मते हे जल म्हणजे यज्ञाग्नीत ओतलेला सोमरस, तूप आणि दूध; अमर फळासाठी दिलेल्या आहुती. मधमाश्या फुलावर राबतात, तसे या ऋचांनी ते फूल तापवले, आणि त्यातून मध पाझरला: कीर्ती, तेज, तल्लख इंद्रिये, वीर्य आणि अन्न. तो वाहत जाऊन सूर्याभोवती जमा झाला; तोच सूर्याचा लाल रंग. म्हणजे प्रत्येक यज्ञाचे फळ सूर्यात साठलेले आहे. हीच मधुविद्या, मधाची शिकवण.