प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
दोन शिष्य, जुने वैरी
य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति ह प्रजापतिरुवाच ॥ १ ॥ तद्धोभये देवासुरा अनुबुबुधिरे ते होचुर्हन्त तमात्मानमन्वेच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामानितीन्द्रो हैव देवानामभिप्रवव्राज विरोचनोऽसुराणां तौ हासंविदानावेव समित्पाणी प्रजापतिसकाशमाजग्मतुः ॥ २ ॥ तौ ह द्वात्रिंशतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यमूषतुस्तौ ह प्रजापतिरुवाच किमिच्छन्तावास्तमिति तौ होचतुर्य आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोको विजिघत्सोऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः स सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान्यस्तमात्मानमनुविद्य विजानातीति भगवतो वचो वेदयन्ते तमिच्छन्ताववास्तमिति ॥ ३ ॥ तौ ह प्रजापतिरुवाच य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेत्यथ योऽयं भगवोऽप्सु परिख्यायते यश्चायमादर्शे कतम एष इत्येष उ एवैषु सर्वेष्वन्तेषु परिख्यायत इति होवाच ॥ ४ ॥
आता अध्यायातली मोठी कथा येते. सर्व प्राण्यांचा स्वामी प्रजापती याने घोषणा केली: “पाप, जरा आणि मृत्यू, शोक, भूक आणि तहान यांपासून मुक्त असलेला आत्मा शोधा, जाणून घ्या. त्याच्या कामना सत्य असतात; त्याचा संकल्प खरा ठरतो. जो तो शोधतो आणि जाणतो, त्याला सगळी जगे आणि सगळ्या कामना मिळतात.” देव आणि त्यांचे वैरी असुर, दोघांनीही हे ऐकले. “चला, तो आत्मा शोधूया,” ते म्हणाले. मग देवांचा राजा इंद्र निघाला, आणि असुरांचा राजा विरोचन. एकमेकांशी एक शब्दही न बोलता ते हातात समिधा घेऊन प्रजापतीकडे आले. शिकवण मागायला आलेल्या शिष्याची ती खूण. इंद्र एकटाच आला, आपले सिंहासन आणि सुखे मागे सोडून. शंकराचार्य म्हणतात, यावरून दिसते की हे ज्ञान पृथ्वी, अंतरिक्ष आणि स्वर्ग यांवरच्या राज्याहूनही मोलाचे आहे. बत्तीस वर्षे ते त्याच्यापाशी शिष्य म्हणून राहिले. मग प्रजापतीने विचारले, “कशासाठी तुम्ही इथे राहिलात?” त्यांनी आत्म्याबद्दलचे त्याचे शब्द पुन्हा म्हणून दाखवले, आणि म्हणाले, “तो आत्मा हवा, म्हणून आम्ही आलो.” त्याने सांगितले: “डोळ्यात दिसणारा पुरुष, तोच आत्मा. हेच अमृत, हेच अभय; हेच ब्रह्म.” “भगवन्, पाण्यात दिसतो तो, आणि आरशात दिसतो तो: यांपैकी तो कोणता?” “या सगळ्यांत तोच एक दिसतो,” तो म्हणाला. कुणाच्या डोळ्यात पाहिले, तर आपलीच छोटी प्रतिमा दिसते; त्या दोघांनी ते प्रतिबिंबच आत्मा मानले. शंकराचार्य सांगतात, प्रजापतीला डोळ्यामागचा द्रष्टा अभिप्रेत होता, सर्वांच्या आत असलेला; म्हणून तो खोटे बोलला नाही. त्याने ती चूक तशीच राहू दिली, कारण गर्विष्ठ शिष्यांना मूर्ख म्हटले की ते खचतात.