प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
तीन आचार्यांची चर्चा
त्रयो होद्गीथे कुशला बभूवुः शिलकः शालावत्यश्चैकितायनो दाल्भ्यः प्रवाहणो जैवलिरिति ते होचुरुद्गीथे वै कुशलाः स्मो हन्तोद्गीथे कथां वदाम इति ॥ १ ॥ तथेति ह समुपविविशुः स ह प्रावहणो जैवलिरुवाच भगवन्तावग्रे वदतां ब्राह्मणयोर्वदतोर्वाचं श्रोष्यामीति ॥ २ ॥ स ह शिलकः शालावत्यश्चैकितायनं दाल्भ्यमुवाच हन्त त्वा पृच्छानीति पृच्छेति होवाच ॥ ३ ॥ का साम्नो गतिरिति स्वर इति होवाच स्वरस्य का गतिरिति प्राण इति होवाच प्राणस्य का गतिरित्यन्नमिति होवाचान्नस्य का गतिरित्याप इति होवाच ॥ ४ ॥ अपां का गतिरित्यसौ लोक इति होवाचामुष्य लोकस्य का गतिरिति न स्वर्गं लोकमिति नयेदिति होवाच स्वर्गं वयं लोकं सामाभिसंस्थापयामः स्वर्गसंस्तावंहि सामेति ॥ ५ ॥ तं ह शिलकः शालावत्यश्चैकितायनं दाल्भ्यमुवाचाप्रतिष्ठितं वै किल ते दाल्भ्य साम यस्त्वेतर्हि ब्रूयान्मूर्धा ते विपतिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति ॥ ६ ॥ हन्ताहमेतद्भगवतो वेदानीति विद्धीति होवाचामुष्य लोकस्य का गतिरित्ययं लोक इति होवाचास्य लोकस्य का गतिरिति न प्रतिष्ठां लोकमिति नयेदिति होवाच प्रतिष्ठां वयं लोकं सामाभिसंस्थापयामः प्रतिष्ठासंस्तावं हि सामेति ॥ ७ ॥ तं ह प्रवाहणो जैवलिरुवाचान्तवद्वै किल ते शालावत्य साम यस्त्वेतर्हि ब्रूयान्मूर्धा ते विपतिष्यतीति मूर्धा ते विपतेदिति हन्ताहमेतद्भगवतो वेदानीति विद्धीति होवाच ॥ ८ ॥
उद्गीथाचे तीन जाणकार एकदा एकत्र आले: शिलक शालावत्य, चैकितायन दाल्भ्य आणि प्रवाहण जैवली. “चला, उद्गीथाविषयी बोलू या,” असे म्हणून ते बसले. प्रवाहण राजा होते. ते म्हणाले, “आपण दोघे आदरणीय ब्राह्मण आहात. आपण आधी बोला; मी ऐकतो.” प्रश्न असा: हे गान शेवटी कशावर आधारलेले आहे? शिलकांनी दाल्भ्यांना विचारले, “साम कशावर आधारलेले आहे?” “स्वरावर.” “आणि स्वर?” “प्राणावर.” “प्राण?” “अन्नावर.” “अन्न?” “पाण्यावर.” “पाणी?” “स्वर्गावर; तिथूनच पाऊस पडतो.” “आणि स्वर्ग?” “साम त्याच्या पलीकडे जात नाही,” दाल्भ्य म्हणाले. “आम्ही सामाला स्वर्गातच ठेवतो, कारण सामाची स्तुती स्वर्ग म्हणूनच होते.” त्या काळच्या वादसभांत, आपल्याला नसलेल्या ज्ञानाचा दावा करणे जिवावर बेतू शकत असे. “तुझे मस्तक गळून पडेल,” हा ठरलेला इशारा होता. “दाल्भ्य, मग तुमच्या सामाला आधारच नाही,” शिलक म्हणाले, कारण स्वर्गही कशावर तरी टेकलेला आहे. “आता कुणी म्हणाले, ‘तुमचे मस्तक गळून पडेल,’ तर ते खरेच पडेल.” “मग आपणच मला शिकवा.” “ऐका,” शिलक म्हणाले: स्वर्ग या जगावर आधारलेला आहे. शंकराचार्य समजावतात, पृथ्वीवर दिलेल्या आहुतींवरच देव जगतात. “आणि हे जग?” “साम त्याच्या पलीकडे जात नाही. आम्ही सामाला या जगावरच ठेवतो, कारण सामाची स्तुती आधार म्हणून होते.” मग प्रवाहण बोलले. “शालावत्य, तुमच्या सामाला अंत आहे. आता कुणी म्हणाले, ‘तुमचे मस्तक गळून पडेल,’ तर ते खरेच पडेल.” पृथ्वी भक्कम आहे खरी, पण तिलाही कडा आहेत. “मग आपणच मला शिकवा.” “ऐका.”