प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
स्वर्ग हा एक अग्नी
इति तृतीयः खण्डः ॥ असौ वाव लोको गौतमाग्निस्तस्यादित्य एव समिद्रश्मयो धूमोऽहरर्चिश्चन्द्रमा अङ्गारा नक्षत्राणि विस्फुलिङ्गाः ॥ १ ॥ तस्मिन्नेतस्मिन्नग्नौ देवाः श्रद्धां जुह्वति तस्या अहुतेः सोमो राजा संभवति ॥ २ ॥
राजे शेवटच्या प्रश्नाचे उत्तर आधी देतात: पाच वेळा अर्पण केलेले पाणी पुरुष कसे होते. त्यांचे पाच अग्नी म्हणजे एकाच कथेचे पाच टप्पे: स्वर्गापासून गर्भातल्या बाळापर्यंत पाण्याचा प्रवास. प्रत्येक टप्पा अग्निहोत्राच्या अग्नीसारखा रंगवला आहे. अग्निहोत्र म्हणजे रोज अग्नीत दुधाची आहुती देण्याचा विधी. त्या अग्नीला समिधा, धूर, ज्वाला, निखारे आणि ठिणग्या असतात. “गौतम, पलीकडचे जग, म्हणजे स्वर्ग, हा एक अग्नी आहे. सूर्य त्याची समिधा, किरण त्याचा धूर, दिवस त्याची ज्वाला, चंद्र त्याचे निखारे, आणि तारे त्याच्या ठिणग्या. या अग्नीत देव श्रद्धेची आहुती देतात, आणि त्या आहुतीतून सोम राजा उत्पन्न होतो.” देव श्रद्धेची आहुती देतात, याचा अर्थ काय? शंकराचार्यांच्या मते श्रद्धेने केलेल्या आहुती सूक्ष्म पाण्याच्या रूपाने स्वर्गात चढतात (दुसरे एक वैदिक वचन म्हणते, “श्रद्धा हेच पाणी”). त्या वर नेणारे “देव” म्हणजे माणसाच्याच शक्ती, ज्या बाहेरच्या जगात अग्नी आणि इतर देव आहेत. स्वर्गात हे पाणी सोम राजा होते: चंद्र, ज्याचे नाव यज्ञातल्या पवित्र पेयाचेही आहे.