प्रमुख उपनिषदे · छान्दोग्योपनिषद्
शिकलेले, तरी दुःखी
॥ इति षष्ठोऽध्यायः ॥ ॥ सप्तमोऽध्यायः ॥ अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदस्तं होवाच यद्वेत्थ तेन मोपसीद ततस्त ऊर्ध्वं वक्ष्यामीति स होवाच ॥ १ ॥ ऋग्वेदं भगवोऽध्येमि यजुर्वेदं सामवेदमाथर्वणं चतुर्थमितिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यं राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यां सर्पदेवजनविद्यामेतद्भगवोऽध्येमि ॥ २ ॥ सोऽहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नात्मविच्छ्रुतं ह्येव मे भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सोऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवाञ्छोकस्य पारं तारयत्विति तं होवाच यद्वै किंचैतदध्यगीष्ठा नामैवैतत् ॥ ३ ॥ नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद आथर्वणश्चतुर्थ इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः पित्र्यो राशिर्दैवो निधिर्वाकोवाक्यमेकायनं देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्या नामैवैतन्नामोपास्स्वेति ॥ ४ ॥ स यो नाम ब्रह्मेत्युपास्ते यावन्नाम्नो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो नाम ब्रह्मेत्युपास्तेऽस्ति भगवो नाम्नो भूय इति नाम्नो वाव भूयोऽस्तीति तन्मे भगवान्ब्रवीत्विति ॥ ५ ॥
छांदोग्य उपनिषद सामवेदाचे आहे; सामवेद म्हणजे गायनाचा वेद. त्याचा सातवा अध्याय नारदांच्या प्रश्नाने सुरू होतो. नारद ऋषी सनत्कुमारांकडे आले. सनत्कुमार हे ब्रह्मदेवाचे मानसपुत्र, म्हणजे त्याच्या मनातून जन्मलेले, आणि चिरतरुण. “भगवन्, मला शिकवावे.” सनत्कुमार म्हणाले, “आधी तुला काय येते ते सांग. मग त्याच्या पुढचे मी तुला शिकवेन.” “भगवन्, मला चारही वेद येतात: ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद. पाचवा वेद मानले जाणारे इतिहास-पुराणही मी जाणतो. वेदांची किल्ली असलेले व्याकरण मला येते, आणि पितरांचे श्राद्धविधीही. गणित, शकुन ओळखणे, पुरलेले धन शोधणे, तर्कशास्त्र आणि राजनीती मी शिकलो आहे. शब्दांचे अर्थ मला ठाऊक आहेत, आणि वेदांचे उच्चार, विधी आणि छंद यांचे नियमही. भुतेखेते घालवणे, युद्धकला, नक्षत्रांचे शास्त्र, साप वश करणे आणि ललित कलाही मला येतात.” या जुन्या नावांचा हा अर्थ आठव्या शतकातले भाष्यकार शंकराचार्य यांनी सांगितला आहे; इथे त्यांचाच अर्थ घेतला आहे. थोडक्यात, त्या काळी शिकण्यासारखे होते ते सगळे. “पण भगवन्, मला फक्त शब्द येतात; आत्मा मी जाणत नाही.” आत्मा म्हणजे आपल्या प्रत्येकातला खरा ‘मी’. “आपल्यासारख्यांकडून मी ऐकले आहे, की आत्मा जाणणारा दुःखाच्या पार जातो. मी दुःखात आहे. भगवन्, मला त्या पार न्यावे.” सनत्कुमार म्हणाले, “तू जे जे शिकलास, ते सगळे केवळ नाव आहे.” याच उपनिषदाच्या आधीच्या अध्यायात घड्याबद्दल हेच सांगितले होते: माती खरी, ‘घडा’ हे केवळ नाव. ब्रह्म म्हणजे जगामागचे एकमेव सत्य. सनत्कुमार म्हणाले, “नामाची ब्रह्म म्हणून उपासना कर.” म्हणजे, नामालाच ब्रह्म मानून त्याचा आदर कर. शंकराचार्यांची उपमा अशी: भक्त जसा दगडाच्या मूर्तीत विष्णू पाहतो, तसे. “जो अशी उपासना करतो, तो नाम जिथवर पोहोचते तिथवर हवा तसा संचार करतो,” आपल्या राज्यात राजा फिरतो तसा. “भगवन्, नामापेक्षा मोठे काही आहे का?” “आहे.” “तर ते आपण मला सांगावे.”